Giải Hoạt động 1 trang 92 SGK Vật lí 12
Đề bài
Dựa vào kết quả thí nghiệm tán xạ hạt α để trả lời các câu hỏi sau:
a) Tần suất đốm sáng xuất hiện khi kính hiển vi ở vị trí (1) (vị trí đối diện với nguồn phát tia α – Hình 21.2
b) là lớn nhất chứng tỏ điều gì?
b) Tại sao có một số hạt α đổi hướng chuyển động khi đi qua lá vàng?
c) Số hạt α không đi qua lá vàng mà bật lại tới vị trí (2) với tần suất chỉ bằng lần tần suất hạt α đi qua lá vàng tới vị trí (1) chứng tỏ điều gì?
Hai hình minh hoạ kết quả thí nghiệm tán xạ hạt α của Rutherford.
Hình thứ nhất (Hình 21.3 – Minh hoạ kết quả thí nghiệm tán xạ hạt alpha): Phía dưới là một chùm nhiều hạt α song song (mũi tên đỏ, ghi "Chùm hạt α tới") bay từ dưới lên, đi tới nhiều lớp nguyên tử vàng xếp sát nhau. Mỗi nguyên tử vàng được vẽ là một vòng tròn nét đứt lớn, ở tâm có một chấm nhỏ màu vàng chính là hạt nhân nguyên tử vàng. Đường đi của các hạt α cho thấy: phần lớn hạt α xuyên thẳng qua các khoảng trống giữa các nguyên tử và đi gần như không đổi hướng (ghi chú "Đi qua"); một số ít hạt α khi đến gần hạt nhân vàng thì bị lệch hướng, đường đi cong đi (ghi chú "Lệch hướng"); và chỉ khoảng 1 trong 10^4 hạt α đi rất gần hạt nhân vàng mới bị lệch hướng lớn hơn 90° (ghi chú "Chỉ 1 trong khoảng 10^4 hạt α bị lệch hơn 90°"), tức là gần như bật ngược trở lại.
Hình thứ hai (Hình 21.4 – Hiện tượng tán xạ hạt alpha): Ở giữa là một hạt nhân nguyên tử vàng vẽ to, hình tròn màu vàng, mang dấu cộng (+) chỉ điện tích dương. Bên phải có ba hạt α (các chấm tròn nhỏ mang dấu +, điện tích dương) bay từ phải sang trái tới gần hạt nhân vàng với các khoảng cách khác nhau. Kết quả: hạt α đi xa hạt nhân (ở xa phía dưới) gần như đi thẳng, không đổi hướng; hạt α đi gần hạt nhân hơn thì bị đẩy lệch hướng đi chếch lên; hạt α đi gần hạt nhân nhất bị đẩy lệch rất mạnh, bật ngược hẳn trở lại theo hướng gần như ngược chiều ban đầu. Nguyên nhân là lực đẩy tĩnh điện giữa hạt α dương và hạt nhân vàng dương: càng đến gần hạt nhân lực đẩy càng mạnh nên góc lệch càng lớn.
Số liệu then chốt kèm theo thí nghiệm (Hình 21.2b): khi dời kính hiển vi từ vị trí (1) – vị trí đối diện thẳng với nguồn phát tia α – sang vị trí (2), tần suất đốm sáng giảm rất nhanh; tần suất tại vị trí (2) chỉ bằng khoảng 10^{-4} lần tần suất tại vị trí (1).
Lời giải
a) Khi đặt kính hiển vi ở vị trí (1) – ngay phía đối diện với nguồn phát tia – thì tần suất đốm sáng (tần suất hạt đập vào màn huỳnh quang) là lớn nhất. Điều này chứng tỏ phần lớn các hạt xuyên thẳng qua lá vàng gần như không bị đổi hướng. Muốn như vậy, trên đường đi của chúng hầu như không gặp vật cản, nghĩa là nguyên tử vàng hầu hết là khoảng không gian trống (rỗng); khối lượng và điện tích dương không trải đều khắp nguyên tử mà tập trung ở một vùng rất nhỏ.
b) Một số hạt bị đổi hướng (lệch hướng) khi đi qua lá vàng vì trong nguyên tử vàng có hạt nhân mang điện tích dương tập trung ở tâm. Hạt cũng mang điện tích dương; khi một hạt đi tới gần hạt nhân vàng, lực đẩy tĩnh điện (lực Cu-lông) giữa hai điện tích dương làm cho hạt bị đẩy ra, do đó đổi hướng chuyển động. Hạt đi càng gần hạt nhân thì lực đẩy càng mạnh nên góc lệch càng lớn.
c) Số hạt bị bật ngược trở lại tới vị trí (2) (lệch hơn ) có tần suất chỉ bằng khoảng lần tần suất hạt đi thẳng qua tới vị trí (1), tức là rất hiếm. Muốn bị bật ngược lại thì hạt phải va chạm gần như trực diện với một vật vừa mang điện tích dương lớn, vừa có khối lượng lớn hơn nhiều so với hạt . Việc hiện tượng này xảy ra rất hiếm chứng tỏ hạt nhân nguyên tử vàng tuy mang hầu hết điện tích dương và khối lượng của nguyên tử nhưng có kích thước vô cùng nhỏ so với kích thước nguyên tử (chỉ những hạt hiếm hoi nhắm gần đúng vào hạt nhân mới bị bật lại). Đây chính là cơ sở để Rutherford đưa ra mẫu nguyên tử hạt nhân.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.