Sách giáo khoa Vật lí 12

Giải Bài 4 trang 88 SGK Vật lí 12

Bài 20. Bài tập về từ trường   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hình 20.6 là ảnh chụp thí nghiệm đo lực từ của nam châm vĩnh cửu tác dụng lên đoạn dây dẫn đặt trong từ trường. Biết dây dẫn được cố định vào giá thí nghiệm (1) sao cho phương của đoạn dây dẫn (2) nằm ngang vuông góc với vectơ cảm ứng từ B⃗\vec{B} của nam châm (3) và không chạm vào nam châm nằm trên cân. Số liệu thí nghiệm thu được như trong Bảng 20.1. Trong đó L là chiều dài đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt trong từ trường, F là độ lớn của lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn, I là cường độ dòng điện.
Cho kết quả thí nghiệm như Bảng 20.1.

| I (A) | 2,5 | 5,1 | 10,1 | 20,2 | 5,1 | 10,1 |
| L (cm) | 1,2 | 1,2 | 1,2 | 1,2 | 0,7 | 0,7 |
| F (N) | 0,008 | 0,015 | 0,030 | 0,060 | 0,009 | 0,017 |

a) Vì sao sử dụng cân điện tử như trong Hình 20.6 có thể xác định được độ lớn lực từ tác dụng lên đoạn dây?

b) Từ số liệu trong bảng, hãy tính độ lớn cảm ứng từ B của nam châm.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 88 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 20.6: Ảnh chụp bộ thí nghiệm đo lực từ. (1) là giá thí nghiệm giữ cố định dây dẫn; (2) là đoạn dây dẫn nằm ngang mang dòng điện đặt trong từ trường; (3) là nam châm (chữ U) đặt trên cân điện tử. Bên phải là nguồn điện có đồng hồ hiển thị điện áp (V) và dòng điện (A). Số liệu đo được ghi trong Bảng 20.1 (ở trang sau). Bảng 20.1. Kết quả thí nghiệm với 6 lần đo: I (A) = 2,5; 5,1; 10,1; 20,2; 5,1; 10,1. L (cm) = 1,2; 1,2; 1,2; 1,2; 0,7; 0,7. F (N) = 0,008; 0,015; 0,030; 0,060; 0,009; 0,017.

Lời giải

a) Vì sao cân điện tử xác định được độ lớn lực từ?

Khi cho dòng điện chạy qua đoạn dây dẫn đặt trong từ trường, dây dẫn chịu tác dụng của lực từ F⃗\vec{F} hướng theo phương thẳng đứng. Theo định luật III Newton, đoạn dây dẫn tác dụng trở lại nam châm một lực F′⃗\vec{F'} có cùng độ lớn, ngược chiều với F⃗\vec{F}.

Nam châm được đặt trên đĩa cân điện tử, nên lực F′⃗\vec{F'} này làm thay đổi số chỉ của cân so với khi chưa có dòng điện. Gọi Δm\Delta m là độ biến thiên số chỉ khối lượng của cân (chênh lệch giữa lúc có dòng điện và lúc không có dòng điện), thì độ lớn lực từ tác dụng lên đoạn dây bằng:

F=Δm⋅gF = \Delta m \cdot g

Với gg là gia tốc rơi tự do. Như vậy, nhờ đo độ thay đổi số chỉ của cân điện tử, ta xác định được độ lớn lực từ FF tác dụng lên đoạn dây dẫn.

b) Tính độ lớn cảm ứng từ B.

Đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt vuông góc với B⃗\vec{B}, nên độ lớn lực từ:

F=BIL⇒B=FI LF = BIL \quad\Rightarrow\quad B = \dfrac{F}{I\,L}

Đổi LL từ cm ra m rồi tính BB cho từng lần đo:

| Lần đo | II (A) | LL (m) | FF (N) | B=FILB=\dfrac{F}{IL} (T) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 2,5 | 0,012 | 0,008 | 0,0082,5⋅0,012≈0,27\dfrac{0,008}{2,5\cdot0,012}\approx 0,27 |
| 2 | 5,1 | 0,012 | 0,015 | 0,0155,1⋅0,012≈0,25\dfrac{0,015}{5,1\cdot0,012}\approx 0,25 |
| 3 | 10,1 | 0,012 | 0,030 | 0,03010,1⋅0,012≈0,25\dfrac{0,030}{10,1\cdot0,012}\approx 0,25 |
| 4 | 20,2 | 0,012 | 0,060 | 0,06020,2⋅0,012≈0,25\dfrac{0,060}{20,2\cdot0,012}\approx 0,25 |
| 5 | 5,1 | 0,007 | 0,009 | 0,0095,1⋅0,007≈0,25\dfrac{0,009}{5,1\cdot0,007}\approx 0,25 |
| 6 | 10,1 | 0,007 | 0,017 | 0,01710,1⋅0,007≈0,24\dfrac{0,017}{10,1\cdot0,007}\approx 0,24 |

Lấy giá trị trung bình của 6 lần đo:

B=0,27+0,25+0,25+0,25+0,25+0,246≈0,25 TB = \dfrac{0,27+0,25+0,25+0,25+0,25+0,24}{6} \approx 0,25\ \text{T}

Kết luận: Độ lớn cảm ứng từ của nam châm là B≈0,25 TB \approx 0,25\ \text{T}.

Đáp số

Cân đo độ biến thiên số chỉ Δm\Delta m; theo định luật III Newton, lực từ F=Δm⋅gF = \Delta m\cdot gB≈0,25B \approx 0,25 T

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.