Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Hoạt động 2 trang 15 SGK Vật lí 11

Bài 3. Vận tốc và gia tốc trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Phương trình dao động của một vật là x=5cos⁡4πtx = 5\cos 4\pi t (cm). Hãy viết phương trình vận tốc, gia tốc và vẽ đồ thị li độ, vận tốc, gia tốc theo thời gian của vật.

Lời giải

Tóm tắt dữ kiện. Phương trình li độ: x=5cos⁡4πtx = 5\cos 4\pi t (cm).

So với dạng chuẩn x=Acos⁡(ωt+φ)x = A\cos(\omega t + \varphi), ta có:
- Biên độ: A=5A = 5 cm
- Tần số góc: ω=4π\omega = 4\pi rad/s
- Pha ban đầu: φ=0\varphi = 0
- Chu kì: T=2πω=2π4π=0,5T = \dfrac{2\pi}{\omega} = \dfrac{2\pi}{4\pi} = 0{,}5 s

a) Phương trình vận tốc.

Vận tốc là đạo hàm của li độ theo thời gian:
v=x′=−Aωsin⁡(ωt+φ)=−5⋅4πsin⁡4πtv = x' = -A\omega\sin(\omega t + \varphi) = -5\cdot 4\pi\sin 4\pi t
v=−20πsin⁡4πt (cm/s)\boxed{v = -20\pi\sin 4\pi t \ (\text{cm/s})}

Vận tốc biến thiên điều hoà với biên độ vmax=Aω=20π≈62,8v_{max} = A\omega = 20\pi \approx 62{,}8 cm/s, sớm pha π2\dfrac{\pi}{2} so với li độ (có thể viết v=20πcos⁡ ⁣(4πt+π2)v = 20\pi\cos\!\left(4\pi t + \dfrac{\pi}{2}\right) cm/s).

b) Phương trình gia tốc.

Gia tốc là đạo hàm của vận tốc theo thời gian:
a=v′=−Aω2cos⁡(ωt+φ)=−5⋅(4π)2cos⁡4πta = v' = -A\omega^2\cos(\omega t + \varphi) = -5\cdot(4\pi)^2\cos 4\pi t
a=−80π2cos⁡4πt (cm/s2)≈−790cos⁡4πt (cm/s2)\boxed{a = -80\pi^2\cos 4\pi t \ (\text{cm/s}^2) \approx -790\cos 4\pi t \ (\text{cm/s}^2)}

Gia tốc biến thiên điều hoà với biên độ amax=Aω2=80π2≈789,6a_{max} = A\omega^2 = 80\pi^2 \approx 789{,}6 cm/s2≈7,9^2 \approx 7{,}9 m/s2^2, ngược pha với li độ. Nhận xét: a=−ω2xa = -\omega^2 x, luôn hướng về vị trí cân bằng.

c) Đồ thị li độ, vận tốc, gia tốc theo thời gian.

Cả ba đại lượng đều là hàm tuần hoàn với cùng chu kì T=0,5T = 0{,}5 s. Lập bảng giá trị tại các thời điểm đặc biệt trong một chu kì:

| tt (s) | 00 | T4=0,125\dfrac{T}{4}=0{,}125 | T2=0,25\dfrac{T}{2}=0{,}25 | 3T4=0,375\dfrac{3T}{4}=0{,}375 | T=0,5T=0{,}5 |
|---|---|---|---|---|---|
| xx (cm) | 55 | 00 | −5-5 | 00 | 55 |
| vv (cm/s) | 00 | −20π-20\pi | 00 | 20π20\pi | 00 |
| aa (cm/s²) | −80π2-80\pi^2 | 00 | 80π280\pi^2 | 00 | −80π2-80\pi^2 |

Từ bảng, vẽ ba đường hình sin trên cùng trục thời gian tt (chu kì 0,50{,}5 s):
- Đồ thị xx–tt: đường cosin, xuất phát từ giá trị cực đại +5+5 cm tại t=0t=0, dao động giữa +5+5 cm và −5-5 cm.
- Đồ thị vv–tt: đường sin (lấy dấu âm), xuất phát từ 00 tại t=0t=0 rồi đi xuống cực tiểu −20π-20\pi cm/s; dao động giữa ±20π\pm 20\pi cm/s, sớm pha π2\dfrac{\pi}{2} so với xx (đỉnh của vv lệch trước đỉnh của xx một khoảng T4\dfrac{T}{4}).
- Đồ thị aa–tt: đường cosin lật ngược, xuất phát từ cực tiểu −80π2-80\pi^2 cm/s² tại t=0t=0; dao động giữa ±80π2\pm 80\pi^2 cm/s², ngược pha hoàn toàn với xx (khi xx cực đại thì aa cực tiểu và ngược lại).

Kiểm tra lại: tại t=0t=0: x=5x=5 cm (cực đại) ⇒v=0\Rightarrow v=0 (hợp lí vì vật ở biên) và a=−80π2a=-80\pi^2 cm/s² (cực đại độ lớn, hướng về VTCB). Các mối liên hệ pha (vv sớm pha π/2\pi/2 so với xx, aa ngược pha xx) đều đúng với dao động điều hoà.

Đáp số

v=−20πsin⁡4πtv = -20\pi\sin 4\pi t (cm/s); vmax≈62,8v_{max} \approx 62,8 cm/sa=−80π2cos⁡4πta = -80\pi^2\cos 4\pi t (cm/s²) ≈−790cos⁡4πt\approx -790\cos 4\pi t; amax≈7,9a_{max} \approx 7,9 m/s²Ba đồ thị hình sin cùng chu kì T=0,5T = 0,5 s; vv sớm pha π/2\pi/2, aa ngược pha so với xx

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.