Giải Hoạt động 1 trang 15 SGK Vật lí 11
Đề bài
Dùng thước kẻ (loại 20 cm) để xác định xem trên đồ thị (v – t) Hình 3.2, tại thời điểm nào độ dốc của đồ thị bằng 0 và tại thời điểm nào độ dốc của đồ thị cực đại. Từ đó, so sánh độ lớn của gia tốc trên đồ thị (a – t) Hình 3.3 ở các thời điểm tương ứng.
Bài dùng hai đồ thị của cùng một vật dao động điều hoà với .
Hình 3.2 — Đồ thị vận tốc theo thời gian (v – t): trục hoành là thời gian (đơn vị s), chia mốc tại ; trục tung là vận tốc (đơn vị cm/s), với giá trị cực đại ở phía trên và cực tiểu ở phía dưới. Đường biểu diễn là một đường hình sin ứng với : tại đồ thị đi qua giá trị 0; giảm xuống cực tiểu tại ; trở về 0 tại ; tăng lên cực đại tại ; trở về 0 tại rồi lại giảm. Như vậy đồ thị (v – t) đạt cực trị (đỉnh và đáy, nơi tiếp tuyến nằm ngang, độ dốc bằng 0) tại các thời điểm và ; và cắt trục hoành với độ dốc lớn nhất về độ lớn tại các thời điểm .
Hình 3.3 — Đồ thị gia tốc theo thời gian (a – t): trục hoành là thời gian (đơn vị s), chia mốc tại ; trục tung là gia tốc (đơn vị m/s²), với giá trị cực đại ở phía trên và cực tiểu ở phía dưới. Đường biểu diễn là một đường hình sin ứng với : tại gia tốc bằng cực tiểu ; tăng lên 0 tại ; đạt cực đại tại ; trở về 0 tại ; xuống cực tiểu tại ; rồi tăng về 0 tại . Do đó, tại các thời điểm và (khi độ dốc của đồ thị v – t bằng 0) thì gia tốc ; còn tại các thời điểm (khi độ dốc của đồ thị v – t cực đại) thì gia tốc có độ lớn cực đại .
Lời giải
Phân tích chung
Độ dốc (độ nghiêng của tiếp tuyến) tại một điểm trên đồ thị chính là tốc độ biến thiên của vận tốc theo thời gian, tức là gia tốc tại thời điểm đó:
Vì thế, so sánh "độ dốc của đồ thị " với "độ lớn gia tốc trên đồ thị " thực chất là kiểm tra lại mối liên hệ bằng độ dốc của .
a) Thời điểm độ dốc của đồ thị bằng 0
Dùng thước kẻ đặt áp sát đường cong để ước lượng tiếp tuyến, ta thấy tiếp tuyến nằm ngang (độ dốc bằng 0) tại hai vị trí đỉnh – đáy của đường hình sin, ứng với:
Đối chiếu với đồ thị (Hình 3.3): tại đúng hai thời điểm và thì gia tốc .
b) Thời điểm độ dốc của đồ thị cực đại
Di chuyển thước dọc theo đường cong, tiếp tuyến dốc nhất (độ nghiêng lớn nhất về độ lớn) tại những chỗ đồ thị cắt trục hoành, ứng với:
Đối chiếu với đồ thị : tại đúng các thời điểm này gia tốc có độ lớn cực đại:
Cụ thể: tại và thì ; tại thì .
Kết luận
Kết quả từ hai đồ thị hoàn toàn phù hợp với nhau: nơi độ dốc của bằng 0 thì gia tốc bằng 0; nơi độ dốc của lớn nhất thì gia tốc có độ lớn lớn nhất. Điều này khẳng định gia tốc chính là độ dốc (tốc độ biến thiên) của đồ thị vận tốc theo thời gian.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.