Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 42 SGK Vật lí 11

Bài 10. Thực hành: Đo tần số của sóng âm   Đã kiểm chéo

Đề bài

Quan sát thí nghiệm Hình 10.4 và thực hiện các yêu cầu sau:

1. Sóng âm truyền tới dao động kí như thế nào?

2. Tại sao tần số dao động của tín hiệu đưa vào dao động kí lại bằng tần số dao động của âm thoa?

3. Thiết kế phương án thí nghiệm để đo tần số sóng âm với các dụng cụ thí nghiệm trên.

4. Làm thế nào để giảm ảnh hưởng của tiếng ồn bên ngoài đến phép đo?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 42 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình ảnh bố trí thí nghiệm đo tần số sóng âm gồm: một âm thoa (hình chữ U) được kẹp cố định trên giá đỡ đứng, cạnh âm thoa có đặt micro gắn trên bộ khuếch đại tín hiệu. Micro và bộ khuếch đại được nối bằng dây đo tới dao động kí điện tử (máy hiện sóng) đặt bên phải. Trên màn hình dao động kí hiển thị một đường sóng hình sin tuần hoàn (khoảng hai chu kì rõ nét), biểu diễn dao động của tín hiệu âm thu được từ âm thoa. Dưới âm thoa có một búa cao su dùng để gõ vào âm thoa.

Lời giải

1. Sóng âm truyền tới dao động kí như thế nào?

Khi gõ búa cao su vào âm thoa, hai nhánh âm thoa dao động và phát ra sóng âm. Sóng âm (dao động cơ của các phần tử không khí) lan truyền trong không khí tới micro. Micro biến dao động của sóng âm thành dao động điện (tín hiệu điện) có cùng quy luật biến thiên. Tín hiệu điện này được bộ khuếch đại làm mạnh lên rồi được truyền bằng dây dẫn tới dao động kí, và hiển thị trên màn hình thành một đường hình sin tuần hoàn.

2. Tại sao tần số dao động của tín hiệu đưa vào dao động kí lại bằng tần số dao động của âm thoa?

Âm thoa là nguồn phát âm, nên sóng âm do nó tạo ra có tần số đúng bằng tần số dao động của âm thoa. Micro chỉ làm nhiệm vụ chuyển dao động cơ (sóng âm) thành dao động điện mà không làm thay đổi tần số dao động; bộ khuếch đại cũng chỉ làm tăng biên độ tín hiệu chứ không đổi tần số. Vì vậy tần số của tín hiệu điện đưa vào dao động kí bằng tần số sóng âm và bằng tần số dao động của âm thoa:

ftıˊn hiệu=fsoˊng a^m=fa^m thoaf_{tín\ hiệu} = f_{sóng\ âm} = f_{âm\ thoa}

3. Thiết kế phương án thí nghiệm để đo tần số sóng âm

*Dụng cụ:* âm thoa, búa cao su, micro gắn bộ khuếch đại, dao động kí (máy hiện sóng), giá đỡ.

*Các bước tiến hành:*

- Bước 1: Kẹp âm thoa cố định trên giá đỡ; đặt micro (nối với bộ khuếch đại) ở gần sát một nhánh âm thoa; nối bộ khuếch đại với lối vào của dao động kí.
- Bước 2: Dùng búa cao su gõ nhẹ vào âm thoa để âm thoa dao động phát ra âm.
- Bước 3: Điều chỉnh núm quét thời gian (TIME/DIV) và núm biên độ của dao động kí để trên màn hình thu được một đường hình sin ổn định, rõ nét (khoảng vài chu kì).
- Bước 4: Xác định chu kì TT: đếm số ô (độ chia) theo phương ngang ứng với một chu kì của đường hình sin rồi nhân với giá trị thời gian mỗi độ chia (hệ số TIME/DIV):

T=(số độ chia / 1 chu kì)×(TIME/DIV)T = (\text{số độ chia / 1 chu kì}) \times (\text{TIME/DIV})

- Bước 5: Tính tần số sóng âm (bằng tần số âm thoa):

f=1Tf = \dfrac{1}{T}

- Bước 6: Lặp lại phép đo vài lần rồi lấy giá trị trung bình để giảm sai số.

4. Làm thế nào để giảm ảnh hưởng của tiếng ồn bên ngoài đến phép đo?

- Tiến hành thí nghiệm trong phòng yên tĩnh, tắt các nguồn âm khác (quạt, loa, nói chuyện…).
- Đặt micro ở sát âm thoa để tín hiệu thu được từ âm thoa lớn hơn hẳn tiếng ồn, làm cho dạng sóng rõ và ổn định.
- Có thể che chắn, bọc cách âm quanh khu vực âm thoa – micro để hạn chế âm tạp bên ngoài lọt vào.
- Chọn thời điểm ngay sau khi gõ âm thoa, khi âm thoa dao động mạnh, để tín hiệu nổi trội so với tiếng ồn.

Đáp số

Âm thoa dao động → phát sóng âm → micro biến thành tín hiệu điện → khuếch đại → đưa vào dao động kíVì micro và bộ khuếch đại không làm đổi tần số, nên ftıˊn hiệu=fa^m thoaf_{tín\ hiệu}=f_{âm\ thoa}Đo chu kì TT trên màn hình dao động kí (số ô × TIME/DIV), rồi tính f=1Tf=\dfrac{1}{T}Làm trong phòng yên tĩnh, đặt micro sát âm thoa, che chắn cách âm, tắt các nguồn âm khác

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.