Sách giáo khoa Toán 10 Tập một

Giải Bài 2.5 trang 30 SGK Toán 10

Bài 4. Hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn   Đã kiểm chéo

Đề bài

Biểu diễn miền nghiệm của mỗi hệ bất phương trình sau trên mặt phẳng toạ độ:

a) {y−x<−1x>0y<0;\begin{cases} y - x < -1 \\ x > 0 \\ y < 0; \end{cases}

b) {x≥0y≥02x+y≤4;\begin{cases} x \ge 0 \\ y \ge 0 \\ 2x + y \le 4; \end{cases}

c) {x≥0x+y>5x−y<0.\begin{cases} x \ge 0 \\ x + y > 5 \\ x - y < 0. \end{cases}

Lời giải

a) {y−x<−1x>0y<0\begin{cases} y - x < -1 \\ x > 0 \\ y < 0 \end{cases}

Vẽ ba đường thẳng biên:
- d1:y=x−1d_1: y = x - 1 qua hai điểm (0; −1)(0;\,-1) và (1; 0)(1;\,0), vẽ nét đứt (bất phương trình dấu <<);
- d2:x=0d_2: x = 0 (trục tung), vẽ nét đứt (dấu >>);
- d3:y=0d_3: y = 0 (trục hoành), vẽ nét đứt (dấu <<).

Xác định miền nghiệm của từng bất phương trình:

- y−x<−1y - x < -1: thay toạ độ O(0; 0)O(0;\,0) ta được 0−0=0≮−10 - 0 = 0 \not< -1, nên OO không thuộc miền nghiệm. Miền nghiệm là nửa mặt phẳng bờ d1d_1 không chứa OO (phía dưới d1d_1), không kể d1d_1.
- x>0x > 0: nửa mặt phẳng bên phải trục tung, không kể trục tung.
- y<0y < 0: nửa mặt phẳng phía dưới trục hoành, không kể trục hoành.

Miền nghiệm của hệ là phần giao của ba nửa mặt phẳng trên. Thử điểm M(2; −2)M(2;\,-2): (−2)−2=−4<−1(-2) - 2 = -4 < -1; 2>02 > 0; −2<0-2 < 0 (đều đúng), vậy miền nghiệm chứa MM. Đây là miền mở, không bị chặn, không kể các đường biên.

b) {x≥0y≥02x+y≤4\begin{cases} x \ge 0 \\ y \ge 0 \\ 2x + y \le 4 \end{cases}

Vẽ ba đường thẳng biên:
- d1:x=0d_1: x = 0 (trục tung), vẽ nét liền (dấu ≥\ge);
- d2:y=0d_2: y = 0 (trục hoành), vẽ nét liền (dấu ≥\ge);
- d3:2x+y=4d_3: 2x + y = 4 qua A(2; 0)A(2;\,0) và B(0; 4)B(0;\,4), vẽ nét liền (dấu ≤\le).

Xác định miền nghiệm của từng bất phương trình:

- x≥0x \ge 0: nửa mặt phẳng bên phải trục tung, kể cả trục tung.
- y≥0y \ge 0: nửa mặt phẳng phía trên trục hoành, kể cả trục hoành.
- 2x+y≤42x + y \le 4: thay O(0; 0)O(0;\,0) ta được 2⋅0+0=0≤42 \cdot 0 + 0 = 0 \le 4 (đúng), nên miền nghiệm là nửa mặt phẳng chứa OO, kể cả d3d_3.

Tìm toạ độ các đỉnh:
- d1∩d2=O(0; 0)d_1 \cap d_2 = O(0;\,0);
- d1∩d3d_1 \cap d_3: x=0⇒y=4x = 0 \Rightarrow y = 4, được B(0; 4)B(0;\,4);
- d2∩d3d_2 \cap d_3: y=0⇒2x=4⇒x=2y = 0 \Rightarrow 2x = 4 \Rightarrow x = 2, được A(2; 0)A(2;\,0).

Miền nghiệm của hệ là miền tam giác OABOAB (kể cả ba cạnh) với O(0; 0)O(0;\,0), A(2; 0)A(2;\,0), B(0; 4)B(0;\,4). Đây là miền bị chặn.

c) {x≥0x+y>5x−y<0\begin{cases} x \ge 0 \\ x + y > 5 \\ x - y < 0 \end{cases}

Vẽ ba đường thẳng biên:
- d1:x=0d_1: x = 0 (trục tung), vẽ nét liền (dấu ≥\ge);
- d2:x+y=5d_2: x + y = 5 qua (5; 0)(5;\,0) và (0; 5)(0;\,5), vẽ nét đứt (dấu >>);
- d3:x−y=0d_3: x - y = 0, tức y=xy = x, qua O(0; 0)O(0;\,0) và (1; 1)(1;\,1), vẽ nét đứt (dấu <<).

Giao điểm của d2d_2 và d3d_3: từ x+y=5x + y = 5 và y=xy = x suy ra 2x=52x = 5, tức x=y=52x = y = \dfrac{5}{2}; được điểm I(52; 52)I\left(\dfrac{5}{2};\,\dfrac{5}{2}\right). Giao điểm của d2d_2 với trục tung là (0; 5)(0;\,5).

Xác định miền nghiệm của từng bất phương trình:

- x≥0x \ge 0: nửa mặt phẳng bên phải trục tung, kể cả trục tung.
- x+y>5x + y > 5: thay O(0; 0)O(0;\,0) ta được 0+0=0≯50 + 0 = 0 \not> 5, nên OO không thuộc miền nghiệm. Miền nghiệm là nửa mặt phẳng phía trên d2d_2, không kể d2d_2.
- x−y<0x - y < 0: thay điểm (0; 1)(0;\,1) ta được 0−1=−1<00 - 1 = -1 < 0 (đúng). Miền nghiệm là nửa mặt phẳng phía trên d3d_3, không kể d3d_3.

Thử điểm N(1; 6)N(1;\,6): 1≥01 \ge 0; 1+6=7>51 + 6 = 7 > 5; 1−6=−5<01 - 6 = -5 < 0 (đều đúng), vậy miền nghiệm của hệ chứa NN.

Miền nghiệm của hệ là phần giao của ba nửa mặt phẳng, là miền không bị chặn: kể phần biên nằm trên trục tung (ứng với y>5y > 5), không kể d2d_2 và d3d_3 (điểm (0; 5)(0;\,5) nằm trên d2d_2 nên cũng không thuộc miền).

Đáp số

Miền mở không bị chặn: phía dưới y=x−1y = x - 1, bên phải trục tung, phía dưới trục hoành — không kể các biên (ba biên nét đứt)Miền tam giác OABOAB kể cả ba cạnh, với O(0;0)O(0;0), A(2;0)A(2;0), B(0;4)B(0;4) — miền bị chặnMiền không bị chặn: phía trên x+y=5x + y = 5, phía trên y=xy = x, bên phải trục tung — kể phần biên trên trục tung (y>5y > 5), không kể hai biên nét đứt; các điểm mốc (0;5)(0;5) và (52; 52)\left(\dfrac{5}{2};\,\dfrac{5}{2}\right) không thuộc miền

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.