Sách giáo khoa Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài 4 trang 41 SGK Ngữ văn 8

Thu điếu (Nguyễn Khuyến)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Phân tích các từ ngữ miêu tả hình dáng, màu sắc, âm thanh, chuyển động,... của các sự vật; từ đó hãy khái quát những nét đẹp điển hình của mùa thu vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ được tái hiện trong bài thơ.
(văn bản: Thu điếu (Câu cá mùa thu) — Nguyễn Khuyến)

Gợi ý trả lời

Bài thơ *Thu điếu* (Câu cá mùa thu) dựng lại cảnh thu bằng một hệ thống từ ngữ rất tinh tế gợi hình dáng, màu sắc, âm thanh và chuyển động của cảnh vật. Có thể phân tích theo từng phương diện:

a) Từ ngữ miêu tả hình dáng
- *"Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo"*: từ láy "tẻo teo" gợi hình dáng nhỏ nhắn, bé xíu của chiếc thuyền câu, như thu lại giữa mặt ao.
- *"Sóng biếc theo làn hơi gợn tí"*: "gợn tí" vẽ ra những gợn sóng rất nhỏ, mảnh.
- *"Ngõ trúc quanh co"*: hình ảnh con ngõ nhỏ uốn lượn, vắng vẻ.
→ Mọi vật đều hiện ra với dáng vẻ nhỏ bé, thanh mảnh, tạo nên một không gian thu bình dị, tĩnh lặng.

b) Từ ngữ miêu tả màu sắc
- *"nước trong veo"*: màu nước ao thu trong suốt, thuần khiết.
- *"Sóng biếc"*: màu xanh biếc của làn sóng nhỏ.
- *"Lá vàng"*: sắc vàng đặc trưng của lá mùa thu.
- *"trời xanh ngắt"*: màu xanh thẳm, trong và cao của bầu trời thu.
→ Bảng màu dịu, hài hoà (trong veo – xanh biếc – vàng – xanh ngắt) gợi vẻ đẹp trong trẻo, thanh sơ rất riêng của mùa thu đồng bằng Bắc Bộ.

c) Từ ngữ miêu tả âm thanh
- *"Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo"*: tiếng lá rơi rất khẽ, nhẹ.
- *"Cá đâu đớp động dưới chân bèo"*: tiếng cá đớp mồi khẽ động dưới chân bèo.
→ Âm thanh đều rất nhỏ, mơ hồ; chính những tiếng động cực khẽ ấy lại làm nổi bật cái tĩnh lặng tuyệt đối của cảnh thu (lấy động tả tĩnh).

d) Từ ngữ miêu tả chuyển động
- *"hơi gợn tí"*: sóng chỉ khẽ gợn nhẹ.
- *"khẽ đưa vèo"*: lá chao nhẹ rồi rơi nhanh một cái "vèo".
- *"Tầng mây lơ lửng"*: mây như ngưng đọng, trôi rất chậm, lững lờ.
- *"đớp động dưới chân bèo"*: một thoáng khẽ động của mặt nước.
→ Mọi chuyển động đều rất nhẹ, chậm, thoáng qua; cảnh vật như tĩnh tại, êm đềm.

e) Khái quát những nét đẹp điển hình của mùa thu vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ
Từ những từ ngữ trên, có thể thấy bức tranh thu hiện lên với các nét đẹp điển hình:
- Trong trẻo, thanh sơ: nước trong veo, trời xanh ngắt, màu sắc dịu nhẹ, hài hoà.
- Tĩnh lặng, êm đềm, bình yên: không gian vắng vẻ ("khách vắng teo"), âm thanh và chuyển động đều cực khẽ.
- Nhỏ bé, bình dị, thân thuộc: ao thu, chiếc thuyền câu bé tẻo teo, ngõ trúc quanh co — những hình ảnh rất đỗi quen thuộc của làng quê.
- Mang hồn quê, dân dã: cảnh thu không lộng lẫy mà đậm chất đồng quê Bắc Bộ, gợi sự thanh cao, tĩnh tại.
→ Qua đó, nhà thơ Nguyễn Khuyến đã vẽ nên một mùa thu đẹp đẽ, thuần khiết, mang cốt cách và tâm hồn của làng cảnh Việt Nam, đồng thời thể hiện tình yêu thiên nhiên, quê hương sâu nặng của mình.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.