Giải Câu 6 trang 102 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Đoạn trích *Trở về* kể lại cảnh ông lão Xan-ti-a-gô đưa con cá kiếm (chỉ còn trơ bộ xương) về bến và cuộc gặp lại chú bé Ma-nô-lin. Ngôn ngữ của đoạn trích thể hiện rõ phong cách Hê-minh-uê và gắn chặt với nguyên lí "tảng băng trôi" (một phần nổi – bảy phần chìm): câu chữ trên bề mặt thật giản dị, ngắn gọn, nhưng ẩn giấu bên dưới cả một tầng ý nghĩa, cảm xúc và triết lí mà người đọc phải tự suy ngẫm.

a) Đặc điểm của ngôn ngữ kể chuyện

- Lời kể ngắn gọn, giản dị, khách quan: chủ yếu là những câu trần thuật ngắn, dồn dập, ghi lại hành động, cử chỉ, sự việc bên ngoài (ông lão vác cột buồm, loạng choạng, ngã, đứng dậy, về lều, ngủ…) hơn là miêu tả dài dòng.
- Người kể chuyện (ngôi thứ ba) gần như không bình luận, không phô bày trực tiếp nội tâm nhân vật; cảm xúc, nỗi đau, sự kiệt sức, niềm kiêu hãnh thất bại của ông lão chỉ hiện ra qua dáng điệu, động tác và chi tiết (số lần ông phải ngồi nghỉ, bộ xương cá trắng khổng lồ bên mạn thuyền…).
- Lối kể kiệm lời, bỏ trống: nhiều điều không được nói hết mà để ngỏ, tạo khoảng lặng buộc người đọc tự lấp đầy.

b) Đặc điểm của ngôn ngữ đối thoại

- Lời thoại giữa ông lão và chú bé mộc mạc, đời thường, rất ngắn, đúng kiểu nói năng của những người lao động chài lưới.
- Đối thoại lấp lửng, giản đơn trên bề mặt nhưng chất chứa tình cảm sâu nặng: sự quan tâm, lo lắng, gắn bó, kính trọng giữa hai thầy trò hầu như không được nói thẳng thành lời mà thấm trong từng câu hỏi – đáp cộc lốc (chuyện cà phê, chuyện cùng nhau đi biển trở lại…).
- Qua đối thoại, người đọc cảm nhận được tình người ấm áp và niềm tin, nghị lực được truyền tiếp – điều nằm "chìm" dưới những câu nói tưởng như vu vơ.

c) Liên hệ với nguyên lí "tảng băng trôi"

- Phần nổi chính là lớp ngôn từ giản dị, trong sáng, kiệm lời của cả lời kể lẫn lời thoại.
- Phần chìm là ý nghĩa, cảm xúc và tư tưởng ẩn sau: sự thất bại mà vẫn kiêu hãnh của con người, triết lí "con người có thể bị hủy diệt nhưng không thể bị đánh bại", tình thầy trò và niềm tin vào cuộc sống.
- Cách viết ấy đòi hỏi người đọc phải đồng sáng tạo, đọc giữa những dòng chữ để khám phá bề sâu – đó chính là hiệu quả nghệ thuật của ngôn ngữ kể chuyện và đối thoại trong đoạn trích.