Giải Câu 3 trang 23 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
Phân tích một số từ ngữ, hình ảnh được tác giả sử dụng để miêu tả cảnh sắc mùa hè. Từ đó, chỉ ra những nét đặc sắc trong cách cảm nhận thiên nhiên và bút pháp tả cảnh của tác giả.
(văn bản: Bảo kính cảnh giới, bài 43 (Nguyễn Trãi))
Gợi ý trả lời
a) Những từ ngữ, hình ảnh miêu tả cảnh sắc mùa hè
Trong bốn câu thơ giữa bài, Nguyễn Trãi dựng lên một bức tranh ngày hè đầy sức sống qua một loạt từ ngữ, hình ảnh chọn lọc:
- "Hòe lục đùn đùn tán rợp giương": cây hòe xanh (lục) với sức sống căng tràn, tán lá *đùn đùn* vươn ra, *rợp* cả một khoảng trời. Từ láy *đùn đùn* gợi sự vận động mạnh mẽ, liên tục từ bên trong đẩy ra; *giương* gợi tán hòe như chiếc lọng lớn che rợp.
- "Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ": cây lựu bên hiên *phun* ra sắc đỏ. Chữ *phun* diễn tả sức sống mãnh liệt, màu đỏ của hoa lựu như trào ra, bật tung chứ không lặng lẽ.
- "Hồng liên trì đã tiễn mùi hương": sen hồng dưới ao *tiễn* (tỏa, ngát) mùi hương. Cảnh có cả màu sắc lẫn hương thơm.
Các động từ mạnh *đùn đùn, phun, tiễn (ngát)* đặt liên tiếp khiến cảnh vật không tĩnh tại mà căng đầy, tuôn trào nhựa sống. Màu sắc rực rỡ: màu lục của hòe, màu đỏ của lựu, màu hồng của sen – hài hòa, tươi tắn, đúng sắc điệu mùa hè.
b) Hình ảnh gợi âm thanh, hơi thở cuộc sống
- "Lao xao chợ cá làng ngư phủ": từ láy tượng thanh *lao xao* gợi âm thanh rộn ràng, tấp nập của phiên chợ cá nơi làng chài – âm thanh của cuộc sống con người.
- "Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương": *dắng dỏi* gợi tiếng ve ran inh ỏi lúc chiều tà, ví như tiếng đàn (*cầm ve*).
Cảnh hè được cảm nhận bằng nhiều giác quan: thị giác (màu sắc), khứu giác (hương sen), thính giác (tiếng chợ, tiếng ve).
c) Nét đặc sắc trong cách cảm nhận thiên nhiên và bút pháp tả cảnh
- Thiên nhiên được cảm nhận ở đỉnh điểm của sức sống: không chỉ tả hình, tả sắc mà nắm bắt cái *thần*, cái sự sống đang vận động, trào dâng từ bên trong sự vật (qua các động từ mạnh *đùn đùn, phun, tiễn*).
- Cảnh vật được cảm nhận bằng nhiều giác quan và giao hòa giữa thiên nhiên với cuộc sống con người (chợ cá, làng ngư phủ), khiến bức tranh hè vừa rực rỡ vừa ấm áp hơi thở đời thường, không tĩnh lặng mà rộn rã, náo nức.
- Bút pháp tả cảnh: kết hợp tả màu sắc – hương thơm – âm thanh; dùng từ láy và động từ giàu sức gợi; thời gian là lúc *tịch dương* (chiều tà) nhưng cảnh vẫn tràn đầy sinh khí – cho thấy tâm hồn tinh tế, yêu thiên nhiên, yêu đời tha thiết và tấm lòng gắn bó với cuộc sống nhân dân của Nguyễn Trãi. Ngôn ngữ thơ Nôm giản dị, có sự sáng tạo trong việc đưa câu lục ngôn (câu sáu chữ) xen vào thể thất ngôn, tạo nhịp điệu riêng cho thơ Nôm Đường luật.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.