Giải Câu 6 trang 21 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
Hãy chỉ ra yếu tố biểu cảm trong văn bản. Theo bạn, yếu tố này có thể đem lại hiệu quả gì trong việc thuyết phục người đọc, người nghe?
(văn bản: Bình Ngô đại cáo - Nguyễn Trãi)
Gợi ý trả lời
a) Chỉ ra yếu tố biểu cảm trong văn bản
Yếu tố biểu cảm trong *Bình Ngô đại cáo* là những đoạn, những câu bộc lộ trực tiếp tình cảm, thái độ, cảm xúc của tác giả (và của cả dân tộc) chứ không chỉ thuần túy trình bày lí lẽ. Có thể thấy rõ ở các biểu hiện sau:
- Lòng căm thù, phẫn uất tột độ trước tội ác của giặc Minh: tác giả không kể tội một cách khô khan mà dồn nén cảm xúc đau xót, oán hận:
> *"Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn, / Vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ."*
> *"Độc ác thay, trúc Nam Sơn không ghi hết tội, / Dơ bẩn thay, nước Đông Hải không rửa sạch mùi."*
Những hình ảnh thương tâm ("dân đen", "con đỏ") cùng lời than "Độc ác thay…", "Dơ bẩn thay…" là tiếng nói của cảm xúc trào dâng.
- Nỗi đau đớn, trăn trở và ý chí quyết tâm của người lãnh đạo nghĩa quân Lê Lợi:
> *"Ngẫm thù lớn há đội trời chung, / Căm giặc nước thề không cùng sống."*
> *"Đau lòng nhức óc, chốc đà mười mấy năm trời; / Nếm mật nằm gai, há phải một hai sớm tối."*
Đây là những câu bộc lộ trực tiếp tâm trạng: căm hận, đau đớn, kiên trì nuôi chí phục thù.
- Niềm tự hào, hân hoan và khí thế hào sảng khi quân ta chiến thắng: giọng văn sôi nổi, dồn dập, đầy tự hào:
> *"Gươm mài đá, đá núi cũng mòn, / Voi uống nước, nước sông phải cạn."*
> *"Đánh một trận, sạch không kình ngạc, / Đánh hai trận, tan tác chim muông."*
- Niềm vui, niềm tin và khát vọng hòa bình ở lời tuyên bố kết thúc: cảm xúc trang trọng, phấn chấn, tràn đầy hi vọng:
> *"Xã tắc từ đây vững bền, / Giang sơn từ đây đổi mới… / Muôn thuở nền thái bình vững chắc."*
Yếu tố biểu cảm còn được thể hiện qua giọng điệu linh hoạt (lúc đau xót, lúc căm phẫn, lúc hào hùng, lúc trang nghiêm), qua các từ ngữ bộc lộ cảm xúc trực tiếp ("Độc ác thay", "Dơ bẩn thay", "Đau lòng nhức óc"…) và qua hệ thống hình ảnh giàu sức gợi, biện pháp tu từ (so sánh, phóng đại, đối…).
b) Hiệu quả của yếu tố biểu cảm trong việc thuyết phục người đọc, người nghe
Tuy *Bình Ngô đại cáo* là một văn bản chính luận, chủ yếu thuyết phục bằng lí lẽ và dẫn chứng (tư tưởng nhân nghĩa, chân lí độc lập, tội ác của giặc, quá trình kháng chiến thắng lợi), nhưng yếu tố biểu cảm đã làm cho sức thuyết phục ấy mạnh mẽ hơn nhiều:
- Tác động đồng thời đến lí trí và tình cảm: lí lẽ thuyết phục người đọc bằng sự đúng – sai, còn cảm xúc khiến người đọc *rung động, đồng cảm*. Khi vừa thấy giặc "có lí do đáng bị trừng phạt", vừa thấy "căm phẫn, xót thương", người đọc dễ dàng tin và đứng về phía chính nghĩa.
- Khơi dậy lòng căm thù giặc và tinh thần yêu nước: những hình ảnh về tội ác khiến người nghe phẫn nộ, từ đó thấy cuộc kháng chiến là tất yếu và chính đáng.
- Tăng niềm tự hào dân tộc và niềm tin vào chính nghĩa, vào tương lai: giọng văn hào hùng ở phần chiến thắng và trang trọng ở lời tuyên bố độc lập làm người đọc tự hào, phấn chấn, tin tưởng vào nền thái bình.
- Làm cho bài cáo không khô khan mà truyền cảm, có sức lay động và lan tỏa lâu dài: chính nhờ sự hòa quyện giữa lí lẽ sắc bén và cảm xúc mãnh liệt mà *Bình Ngô đại cáo* trở thành một "áng thiên cổ hùng văn", vừa thuyết phục bằng chân lí, vừa chinh phục bằng tình cảm.
→ Tóm lại, yếu tố biểu cảm kết hợp với yếu tố nghị luận đã tạo nên sức thuyết phục toàn diện: vừa làm cho người đọc, người nghe *tin* bằng lí trí, vừa khiến họ *xúc động, đồng tình và hành động* bằng tình cảm.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.