Sách giáo khoa Khoa học tự nhiên 9

Giải Câu hỏi trang 130 SGK Khoa học tự nhiên 9

Bài 27. Lipid và chất béo   Đã kiểm chéo

Đề bài

Em hãy tìm hiểu và trình bày về cách làm xà phòng từ dầu ăn, mỡ thừa sau khi sử dụng.

Lời giải

Cơ sở hoá học: Chất béo (trong dầu ăn, mỡ) là este của glycerol với các acid béo. Khi đun chất béo với dung dịch kiềm (NaOH hoặc KOH) sẽ xảy ra phản ứng thuỷ phân trong môi trường kiềm, gọi là phản ứng xà phòng hoá:

(RCOO)3C3H5+3NaOH→t∘3RCOONa+C3H5(OH)3\text{(RCOO)}_3\text{C}_3\text{H}_5 + 3\text{NaOH} \xrightarrow{t^\circ} 3\text{RCOONa} + \text{C}_3\text{H}_5(\text{OH})_3

Muối natri của acid béo (RCOONa\text{RCOONa}) chính là thành phần chính của xà phòng, còn C3H5(OH)3\text{C}_3\text{H}_5(\text{OH})_3 là glycerol.

Các bước làm xà phòng từ dầu ăn, mỡ thừa:

a) Chuẩn bị và xử lí nguyên liệu: Thu gom dầu ăn, mỡ thừa đã qua sử dụng; lọc bỏ cặn, vụn thức ăn cho sạch. Dầu mỡ càng sạch thì xà phòng thu được càng đẹp và ít mùi.

b) Pha dung dịch kiềm: Hoà tan NaOH (xút) vào nước theo lượng phù hợp với khối lượng dầu mỡ. Thao tác cẩn thận vì NaOH gây bỏng; đeo găng tay, kính bảo hộ, khuấy từ từ cho NaOH tan hết và để nguội bớt.

c) Thực hiện phản ứng xà phòng hoá: Đun nóng dầu mỡ, sau đó rót từ từ dung dịch NaOH vào, khuấy liên tục. Phản ứng xà phòng hoá xảy ra tạo thành hỗn hợp sệt gồm xà phòng và glycerol. Có thể cho thêm một ít muối ăn (NaCl) để làm xà phòng tách ra, nổi lên trên (phương pháp "muối kết").

d) Tách, tạo khuôn và hoàn thiện: Vớt lớp xà phòng, có thể thêm hương liệu, màu tự nhiên; đổ vào khuôn, để nguội cho đông cứng. Để xà phòng "chín" vài tuần cho kiềm dư phản ứng hết rồi mới dùng.

Ý nghĩa: Cách làm này giúp tái sử dụng dầu mỡ thải, tránh đổ ra môi trường gây tắc cống, ô nhiễm nguồn nước, đồng thời tạo ra sản phẩm có ích.

Đáp số

Đun chất béo (dầu, mỡ thừa) với dung dịch kiềm NaOH → phản ứng xà phòng hoá tạo muối natri của acid béo (xà phòng) và glycerol; tái sử dụng dầu mỡ thải, bảo vệ môi trường

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.