Giải Câu hỏi trang 77 SGK Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Quan sát Hình 16.2 và thực hiện các yêu cầu sau:
1. Mô tả sự chuyển hoá giữa các dạng năng lượng trong vòng tuần hoàn của nước.
2. Chứng tỏ năng lượng từ gió, năng lượng từ dòng chảy trên Trái Đất cũng đến từ Mặt Trời.
3. Từ vòng năng lượng trên Trái Đất như mô tả trong Hình 16.1 và 16.2, hãy lấy các ví dụ chứng tỏ năng lượng của Trái Đất đến từ Mặt Trời.
Hình 16.1: Vòng năng lượng trên Trái Đất hình thành dựa trên quá trình trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng giữa các vật sống. Hình vẽ thể hiện chu trình năng lượng sinh học giữa Mặt Trời, thực vật và động vật, trên nền màu be nhạt có viền.
Các thành phần và chiều biến đổi năng lượng thể hiện trên hình:
- Góc trên bên phải: Mặt Trời (biểu tượng mặt trời màu vàng). Mũi tên màu cam ghi "Năng lượng mặt trời" chỉ từ Mặt Trời vào cây xanh phía bên trái.
- Cây xanh lớn (thực vật) ở phía trên bên trái. Hộp chú thích bên trái cây ghi: "Thực vật hấp thụ năng lượng mặt trời để chuyển khí CO₂ và nước thành các phân tử đường và lưu trữ trong lục lạp của chúng". Các mũi tên cho thấy: CO₂ đi vào cây từ phía trên bên phải; H₂O đi vào cây từ phía dưới; O₂ được giải phóng và đi lên từ cây.
- Con sóc (đại diện cho động vật) ở phía dưới giữa, ăn thực vật. Hộp chú thích bên phải ghi: "Các phân tử đường trong thực vật cung cấp năng lượng cho động vật khi chúng ăn thực vật. Quá trình giải phóng năng lượng, chuyển phân tử đường hữu cơ thành vật liệu vô cơ là khí CO₂, hơi nước và ATP."
- Từ con sóc có mũi tên CO₂ thải ra phía trên và mũi tên chỉ vào nhãn "ATP" ở góc dưới bên phải.
Vòng khép kín: Năng lượng mặt trời → thực vật quang hợp (CO₂ + H₂O + năng lượng ánh sáng → đường + O₂, lưu trữ năng lượng hoá học trong lục lạp) → động vật ăn thực vật, lấy năng lượng từ đường → giải phóng CO₂, hơi nước và ATP → CO₂ quay trở lại thực vật, khép kín chu trình.
Hình 16.2: Vòng năng lượng theo vòng tuần hoàn của nước. Hình vẽ mô tả vòng năng lượng theo vòng tuần hoàn của nước trên một khung cảnh gồm biển (bên phải), đồng bằng có sông ở giữa và dãy núi phủ tuyết (bên trái), phía trên là bầu trời có các đám mây.
Các dữ kiện và chiều biến đổi năng lượng thể hiện trên hình:
- Góc trên bên phải là Mặt Trời. Từ Mặt Trời có các mũi tên màu cam ghi "Năng lượng mặt trời" chiếu xuống mặt biển và mặt đất.
- Dưới tác dụng của năng lượng mặt trời, nước ở biển và ở mặt đất bốc hơi: hình ghi "Nước bốc hơi" đi lên từ mặt biển và từ vùng đất ven biển.
- Hơi nước đi lên cao, có chú thích "Hơi nước ngưng tụ" tạo thành các đám mây; một mũi tên cong ghi "Chuyển vận hơi nước" cho thấy hơi nước (mây) được gió đưa từ phía biển vào trong đất liền, về phía núi.
- Từ các đám mây, nước rơi xuống dưới dạng "Mưa" (mũi tên hướng xuống ở vùng đồng bằng) và dưới dạng "Tuyết" (mũi tên hướng xuống ở vùng núi cao). Trên bầu trời còn có chú thích "Gió".
- Trên sườn núi, tuyết và nước tạo thành "Dòng chảy của nước bề mặt": một mũi tên lớn đi từ đỉnh núi xuống, nước chảy theo sông suối về phía đồng bằng rồi ra biển.
- Trong lòng đất có mũi tên ghi "Nước ngầm" chảy ngầm từ đất liền ra biển.
- Ngoài biển có mũi tên ghi "Dòng hải lưu" biểu diễn dòng nước biển chuyển động.
Như vậy hình cho thấy một vòng khép kín: năng lượng mặt trời → làm nước bốc hơi → hơi nước ngưng tụ thành mây → mưa, tuyết → dòng chảy bề mặt, nước ngầm, dòng hải lưu và gió → nước trở lại biển, khép kín vòng tuần hoàn của nước; đồng thời năng lượng mặt trời được chuyển hoá lần lượt thành thế năng, động năng của nước, năng lượng của gió và của các dòng chảy, dòng hải lưu trên Trái Đất.
Lời giải
Ý 1. Mô tả sự chuyển hoá giữa các dạng năng lượng trong vòng tuần hoàn của nước
Trong vòng tuần hoàn của nước (Hình 16.2), năng lượng được chuyển hoá liên tiếp qua các bước:
- Mặt Trời cung cấp năng lượng ánh sáng (năng lượng mặt trời) chiếu xuống mặt biển và mặt đất.
- Năng lượng ánh sáng được hấp thụ, chuyển thành nhiệt năng làm nước ở biển và mặt đất nóng lên, bốc hơi. Lúc này nhiệt năng chuyển thành năng lượng của hơi nước (hơi nước mang theo nhiệt năng và bay lên cao).
- Hơi nước lên cao ngưng tụ thành mây. Khi nước (mưa, tuyết) ở trên cao, nó có thế năng (thế năng hấp dẫn do ở vị trí cao so với mặt đất, mặt biển).
- Mưa, tuyết rơi xuống và nước chảy từ trên núi cao xuống: thế năng chuyển dần thành động năng của dòng chảy nước bề mặt (sông, suối), nước ngầm và dòng hải lưu.
- Nước trở về biển, khép kín vòng tuần hoàn; động năng của dòng chảy cuối cùng lại chuyển thành nhiệt năng (do ma sát) toả ra môi trường.
Như vậy chuỗi chuyển hoá là: năng lượng mặt trời (ánh sáng) → nhiệt năng (làm nước bốc hơi) → thế năng của hơi nước, mây, nước mưa/tuyết trên cao → động năng của dòng chảy, dòng hải lưu.
Ý 2. Chứng tỏ năng lượng từ gió và năng lượng từ dòng chảy trên Trái Đất cũng đến từ Mặt Trời
- Năng lượng của gió: Mặt Trời chiếu xuống Trái Đất không đều — những vùng khác nhau (biển và đất liền, nơi nhiều nắng và nơi ít nắng) nhận được năng lượng mặt trời khác nhau nên nóng lên khác nhau. Không khí ở nơi nóng nở ra, nhẹ hơn và bay lên cao, không khí ở nơi lạnh hơn tràn tới thế chỗ, tạo thành gió. Vậy chính sự đốt nóng không đều của năng lượng mặt trời sinh ra gió ⇒ năng lượng của gió có nguồn gốc từ Mặt Trời.
- Năng lượng của dòng chảy: Năng lượng mặt trời làm nước biển, nước mặt đất bốc hơi, hơi nước lên cao ngưng tụ thành mây rồi rơi xuống dưới dạng mưa, tuyết ở vùng cao. Nước ở trên cao có thế năng; khi chảy xuống (dòng chảy bề mặt, sông suối, nước ngầm) thế năng này chuyển thành động năng của dòng nước. Nếu không có năng lượng mặt trời làm nước bốc hơi và đưa nước lên cao thì không có dòng chảy. Vậy năng lượng của dòng chảy trên Trái Đất cũng đến từ Mặt Trời.
Đã chứng tỏ cả năng lượng gió và năng lượng dòng chảy đều có nguồn gốc từ năng lượng mặt trời (đpcm).
Ý 3. Ví dụ chứng tỏ năng lượng của Trái Đất đến từ Mặt Trời (từ Hình 16.1 và 16.2)
- Từ Hình 16.1 (vòng năng lượng giữa các vật sống): Thực vật hấp thụ năng lượng mặt trời để quang hợp, chuyển CO₂ và nước thành phân tử đường (năng lượng hoá học lưu trữ trong lục lạp). Động vật ăn thực vật lấy năng lượng từ đường để sống và hoạt động. ⇒ Năng lượng cho sự sống của thực vật, động vật (và con người) đều bắt nguồn từ Mặt Trời.
- Từ Hình 16.2 (vòng tuần hoàn của nước):
- Năng lượng mặt trời làm nước bốc hơi, tạo mưa, tạo nên các dòng sông ⇒ ta có năng lượng của dòng nước chảy (dùng cho thuỷ điện).
- Năng lượng mặt trời đốt nóng không khí không đều tạo ra gió (dùng cho điện gió), tạo dòng hải lưu trên biển.
- Ngoài ra: than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên (năng lượng hoá thạch) được hình thành từ xác sinh vật cổ — tức cũng từ năng lượng mặt trời tích luỹ qua quang hợp từ hàng triệu năm trước.
Các ví dụ trên cho thấy hầu hết năng lượng trên Trái Đất (năng lượng của sinh vật, của gió, của dòng chảy, của nhiên liệu hoá thạch) đều có chung nguồn gốc là năng lượng từ Mặt Trời (đpcm).
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.