Giải Hoạt động 1 trang 45 SGK Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Vật AB được đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ có tiêu cự f, điểm A nằm trên trục chính. Gọi d là khoảng cách từ vật đến quang tâm thấu kính. Hãy dựng ảnh A'B' của AB ứng với các trường hợp: d > f và d < f.
Nhận xét đặc điểm ảnh của vật trong các trường hợp trên theo mẫu Bảng 8.1.
Bảng 8.1
| Khoảng cách từ vật đến thấu kính | Ảnh thật hay ảnh ảo | Cùng chiều hay ngược chiều với vật | Lớn hơn hay nhỏ hơn vật |
| --- | --- | --- | --- |
| d > f | ? | ? | ? |
| d < f | ? | ? | ? |
Hình gồm hai sơ đồ tia sáng dựng ảnh của vật AB qua thấu kính, vẽ trên trục chính nằm ngang. Sơ đồ a) – thấu kính hội tụ: thấu kính đặt vuông góc với trục chính tại quang tâm O; vật AB là mũi tên thẳng đứng đặt vuông góc với trục chính ở bên trái thấu kính, chân A nằm trên trục chính, đỉnh B ở phía trên; tiêu điểm F nằm trên trục chính ở bên phải O (vật đặt ngoài tiêu cự, tức ). Từ B vẽ hai tia tới: tia thứ nhất đi qua quang tâm O truyền thẳng; tia thứ hai song song với trục chính, tới thấu kính thì khúc xạ và tia ló đi qua tiêu điểm F. Hai tia ló cắt nhau tại B' nằm phía dưới trục chính, bên phải thấu kính và xa hơn F. Hạ B' vuông góc xuống trục chính, cắt trục chính tại A'. Ảnh A'B' được vẽ bằng mũi tên nét liền hướng xuống dưới ⇒ ảnh thật, ngược chiều với vật. Sơ đồ b) – thấu kính phân kì: vật AB (mũi tên thẳng đứng, chân A trên trục chính, đỉnh B phía trên) đặt bên trái thấu kính; tiêu điểm F nằm trên trục chính cùng phía với vật, gần O. Từ B vẽ tia thứ nhất qua quang tâm O truyền thẳng; tia thứ hai song song với trục chính, sau khi qua thấu kính cho tia ló phân kì mà đường kéo dài (nét đứt) đi qua tiêu điểm F. Đường kéo dài của hai tia ló cắt nhau tại B' nằm giữa vật và thấu kính, phía trên trục chính. Hạ B' vuông góc xuống trục chính tại A'. Ảnh A'B' được vẽ bằng mũi tên nét đứt hướng lên ⇒ ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật. Quy ước: ảnh thật vẽ bằng mũi tên nét liền, ảnh ảo vẽ bằng mũi tên nét đứt.
Lời giải
Cả hai trường hợp đều dùng thấu kính hội tụ (như đề nêu). Để dựng ảnh ta chỉ cần dựng ảnh của điểm bằng hai tia sáng đặc biệt, rồi hạ vuông góc xuống trục chính được .
## a) Trường hợp (vật đặt ngoài tiêu cự)
Dựng ảnh:
- Tia 1: từ qua quang tâm → truyền thẳng, không đổi hướng.
- Tia 2: từ song song với trục chính → tia ló đi qua tiêu điểm ở bên kia thấu kính.
- Hai tia ló cắt nhau thật tại ở phía bên kia thấu kính, dưới trục chính. Hạ trục chính.
Nhận xét:
- Hai tia ló cắt nhau thật nên hứng được trên màn ⇒ ảnh thật.
- ở dưới trục chính còn ở trên ⇒ ảnh ngược chiều với vật.
- Độ lớn của ảnh phụ thuộc vị trí đặt vật:
- : ảnh lớn hơn vật;
- : ảnh bằng vật;
- : ảnh nhỏ hơn vật.
##
b) Trường hợp (vật đặt trong khoảng tiêu cự)
Dựng ảnh:
- Tia 1: từ qua quang tâm → truyền thẳng.
- Tia 2: từ song song với trục chính → tia ló đi qua tiêu điểm bên kia thấu kính. Do vật ở gần nên hai tia ló loe rộng (phân kì), không cắt nhau ở phía sau.
- Kéo dài hai tia ló về phía trước (nét đứt), chúng cắt nhau tại nằm cùng phía với vật, phía trên trục chính và xa thấu kính hơn vật. Hạ trục chính.
Nhận xét:
- Ảnh tạo bởi đường kéo dài, không hứng được trên màn ⇒ ảnh ảo.
- ở trên trục chính cùng phía với ⇒ ảnh cùng chiều với vật.
- Ảnh luôn lớn hơn vật (đây là nguyên tắc của kính lúp).
## Bảng 8.1 hoàn chỉnh
| Khoảng cách từ vật đến thấu kính | Ảnh thật hay ảnh ảo | Cùng chiều hay ngược chiều với vật | Lớn hơn hay nhỏ hơn vật |
| --- | --- | --- | --- |
| | Ảnh thật | Ngược chiều với vật | Lớn hơn hoặc nhỏ hơn vật (tùy vị trí đặt vật) |
| | Ảnh ảo | Cùng chiều với vật | Lớn hơn vật |
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.