Sách giáo khoa Khoa học tự nhiên 9

Giải Hoạt động 3 trang 44 SGK Khoa học tự nhiên 9

Bài 8. Thấu kính (phần: Cách vẽ ảnh tạo bởi thấu kính)   Đã kiểm chéo

Đề bài

Ảnh S' trong từng trường hợp ở Hình 8.10 là thật hay ảo?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 44 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình gồm ba sơ đồ a), b), c), mỗi sơ đồ có một trục chính nằm ngang, trên trục đặt một thấu kính mỏng vẽ thẳng đứng, với quang tâm O nằm tại thấu kính trên trục và tiêu điểm chính F được đánh dấu trên trục; điểm sáng S nằm phía trên trục chính (ngoài trục). Cụ thể:

a) Thấu kính hội tụ (vẽ bằng đoạn thẳng đứng hai đầu là mũi tên hướng ra ngoài). Tiêu điểm F nằm trên trục, bên phải O. Điểm sáng S ở phía trên trục, bên trái thấu kính và nằm xa thấu kính hơn tiêu điểm, tức khoảng cách từ S đến thấu kính lớn hơn tiêu cự (vật ngoài khoảng tiêu cự, d>fd > f).

b) Thấu kính hội tụ (giống a). Tiêu điểm F nằm trên trục, bên phải O. Điểm sáng S ở phía trên trục, bên trái thấu kính nhưng nằm gần thấu kính hơn tiêu điểm, tức khoảng cách từ S đến thấu kính nhỏ hơn tiêu cự (vật trong khoảng tiêu cự, d<fd < f).

c) Thấu kính phân kì (vẽ bằng đoạn thẳng đứng hai đầu là mũi tên hướng vào trong). Tiêu điểm F nằm trên trục, ở giữa S và O (bên trái O). Điểm sáng S ở phía trên trục, bên trái thấu kính.

Lời giải

Để xác định ảnh S' là thật hay ảo, ta vẽ hai tia sáng đặc biệt xuất phát từ điểm sáng S tới thấu kính rồi xét chùm tia ló:
- Nếu chùm tia ló thực sự cắt nhau ở phía bên kia thấu kính thì giao điểm là ảnh thật S' (hứng được trên màn).
- Nếu các tia ló phân kì (loe ra), không cắt nhau, ta phải kéo dài chúng về phía trước thấu kính; khi đó chúng cắt nhau tại một điểm, giao điểm đó là ảnh ảo S' (không hứng được trên màn).

a) Thấu kính hội tụ, điểm sáng S ở ngoài khoảng tiêu cự (d>fd > f):

Từ S vẽ:
- Tia tới song song với trục chính → tia ló đi qua tiêu điểm F ở phía bên kia thấu kính.
- Tia tới đi qua quang tâm O → truyền thẳng.

Hai tia ló này đi về cùng một phía (phía sau thấu kính) và cắt nhau thật tại một điểm. Vậy ảnh S' là ảnh thật, nằm ở phía bên kia thấu kính so với S.

b) Thấu kính hội tụ, điểm sáng S ở trong khoảng tiêu cự (d<fd < f):

Từ S vẽ:
- Tia tới song song với trục chính → tia ló đi qua tiêu điểm F.
- Tia tới đi qua quang tâm O → truyền thẳng.

Vì S nằm gần thấu kính hơn tiêu điểm nên hai tia ló loe ra (phân kì), không cắt nhau ở phía sau thấu kính. Kéo dài hai tia ló về phía trước thấu kính (cùng phía với S), chúng cắt nhau tại một điểm. Vậy ảnh S' là ảnh ảo, nằm cùng phía với S và xa thấu kính hơn S.

c) Thấu kính phân kì:

Từ S vẽ:
- Tia tới song song với trục chính → tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm F (nằm cùng phía với S).
- Tia tới đi qua quang tâm O → truyền thẳng.

Chùm tia ló luôn phân kì, không cắt nhau ở phía sau thấu kính. Kéo dài các tia ló về phía trước thấu kính, chúng cắt nhau tại một điểm nằm cùng phía với S. Vậy ảnh S' là ảnh ảo (thấu kính phân kì luôn cho ảnh ảo với mọi vị trí của vật).

Đáp số

a) Ảnh S' là ảnh thậtb) Ảnh S' là ảnh ảoc) Ảnh S' là ảnh ảo

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.