Giải Hoạt động 2 trang 45 SGK Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Vẽ ảnh của một vật AB đặt vuông góc với trục chính của thấu kính phân kì có tiêu cự f trong các trường hợp: d > f và d < f. Nhận xét đặc điểm ảnh của vật theo mẫu Bảng 8.2.
Bảng 8.2
| Khoảng cách từ vật đến thấu kính | Ảnh thật hay ảnh ảo | Cùng chiều hay ngược chiều với vật | Lớn hơn hay nhỏ hơn vật |
| --- | --- | --- | --- |
| d > f | ? | ? | ? |
| d < f | ? | ? | ? |
Sơ đồ dựng ảnh của một vật qua thấu kính phân kì. Trục chính nằm ngang; thấu kính phân kì đặt thẳng đứng tại quang tâm . Vật sáng là một mũi tên thẳng đứng, chân nằm trên trục chính ở phía bên trái , đầu mũi tên hướng lên trên. Tiêu điểm chính nằm trên trục chính và ở cùng phía với vật (bên trái , khoảng cách ), nằm gần hơn so với vật. Vẽ hai tia sáng xuất phát từ : tia thứ nhất đi qua quang tâm thì truyền thẳng (không đổi hướng); tia thứ hai đi song song với trục chính tới thấu kính, cho tia ló đi lệch ra xa trục chính sao cho đường kéo dài của tia ló (vẽ nét đứt) đi qua tiêu điểm . Đường kéo dài của hai tia ló cắt nhau tại điểm nằm ở phía trên trục chính, trong khoảng giữa và . Từ hạ đường vuông góc xuống trục chính, cắt trục chính tại , thu được ảnh . Ảnh được vẽ bằng mũi tên nét đứt (ảnh ảo), cùng chiều với vật (cùng hướng lên trên) và ngắn hơn vật (nhỏ hơn vật), nằm cùng phía với vật so với thấu kính.
Lời giải
Cách dựng ảnh: Với mỗi trường hợp, ta vẽ ảnh của điểm (đầu mũi tên) bằng hai tia sáng đặc biệt xuất phát từ tới thấu kính phân kì:
- Tia 1: đi qua quang tâm thì truyền thẳng, không đổi hướng.
- Tia 2: đi song song với trục chính, cho tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm (ở cùng phía với vật).
Hai tia ló thực sự là tia phân kì (loe ra), chúng không cắt nhau ở phía sau thấu kính. Nhưng đường kéo dài của hai tia ló cắt nhau tại điểm ở cùng phía với vật. Vì ảnh được tạo bởi đường kéo dài của tia ló nên là ảnh ảo. Hạ vuông góc xuống trục chính được chân ảnh , ta thu được ảnh .
a) Trường hợp :
Dựng ảnh như trên, ta thấy ảnh là:
- Ảnh ảo (vẽ bằng nét đứt, tạo bởi đường kéo dài của tia ló).
- Cùng chiều với vật (cùng hướng lên trên).
- Nhỏ hơn vật và nằm trong khoảng giữa thấu kính và tiêu điểm , ở cùng phía với vật.
b) Trường hợp :
Dựng ảnh tương tự, ta cũng thu được ảnh là:
- Ảnh ảo.
- Cùng chiều với vật.
- Nhỏ hơn vật, nằm cùng phía với vật so với thấu kính.
Nhận xét chung: Thấu kính phân kì luôn cho ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật, nằm cùng phía với vật — không phụ thuộc vào vị trí đặt vật ( hay ).
Bảng 8.2 (đã điền):
| Khoảng cách từ vật đến thấu kính | Ảnh thật hay ảnh ảo | Cùng chiều hay ngược chiều với vật | Lớn hơn hay nhỏ hơn vật |
| --- | --- | --- | --- |
| | Ảnh ảo | Cùng chiều | Nhỏ hơn vật |
| | Ảnh ảo | Cùng chiều | Nhỏ hơn vật |
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.