Giải Hoạt động 1 trang 46 SGK Khoa học tự nhiên 9

Lời giải

## Cách dựng ảnh A'B' qua thấu kính hội tụ

Vì điểm $A$ nằm trên trục chính nên ảnh $A'$ của nó cũng nằm trên trục chính. Ta chỉ cần dựng ảnh $B'$ của đầu $B$, sau đó hạ đường vuông góc từ $B'$ xuống trục chính để được $A'$. Để dựng $B'$ ta dùng hai trong ba tia sáng đặc biệt:

- Tia 1: tia tới song song với trục chính → tia ló đi qua tiêu điểm ảnh $F'$ (ở phía sau thấu kính).
- Tia 2: tia tới đi qua quang tâm $O$ → tia ló truyền thẳng, không đổi phương.
- (Tia 3: tia tới đi qua tiêu điểm $F$ → tia ló song song với trục chính.)

Giao điểm của hai tia ló (hoặc đường kéo dài của chúng) chính là ảnh $B'$.

---

### a) Trường hợp $d > f$ (vật đặt ngoài khoảng tiêu cự)

Dựng ảnh:
1. Từ $B$ vẽ tia 1 song song trục chính; sau thấu kính tia ló đi qua $F'$.
2. Từ $B$ vẽ tia 2 qua $O$; tia ló đi thẳng.
3. Hai tia ló cắt nhau thật tại $B'$ ở phía sau thấu kính (phía đối diện với vật).
4. Hạ $B'A'$ vuông góc với trục chính được ảnh $A'B'$.

Nhận xét:
- $A'B'$ là ảnh thật (hai tia ló thực sự hội tụ, hứng được trên màn).
- $B'$ và $B$ nằm ở hai phía khác nhau so với trục chính → ảnh ngược chiều với vật.
- Độ lớn của ảnh phụ thuộc vị trí vật:
- Khi $f < d < 2f$: ảnh lớn hơn vật.
- Khi $d = 2f$: ảnh bằng vật.
- Khi $d > 2f$: ảnh nhỏ hơn vật.

---

###

b) Trường hợp $d < f$ (vật đặt trong khoảng tiêu cự)

Dựng ảnh:
1. Từ $B$ vẽ tia 1 song song trục chính; sau thấu kính tia ló đi qua $F'$.
2. Từ $B$ vẽ tia 2 qua $O$; tia ló đi thẳng.
3. Hai tia ló phân kì, không cắt nhau ở phía sau thấu kính. Kéo dài hai tia ló ngược về phía trước thấu kính (cùng phía với vật), chúng gặp nhau tại $B'$.
4. Hạ $B'A'$ vuông góc với trục chính được ảnh $A'B'$ nằm cùng phía với vật.

Nhận xét:
- $A'B'$ là ảnh ảo (không hứng được trên màn, chỉ nhìn thấy qua thấu kính, vì ảnh do phần kéo dài của tia ló tạo thành).
- $B'$ và $B$ nằm cùng phía so với trục chính → ảnh cùng chiều với vật.
- Ảnh $A'B'$ lớn hơn vật $AB$.

---

### Bảng 8.1 (kết quả)

| Khoảng cách từ vật đến thấu kính | Ảnh thật hay ảnh ảo | Cùng chiều hay ngược chiều với vật | Lớn hơn hay nhỏ hơn vật |
|---|---|---|---|
| $d > f$ | Ảnh thật | Ngược chiều với vật | Lớn hơn vật khi $f < d < 2f$; bằng vật khi $d = 2f$; nhỏ hơn vật khi $d > 2f$ |
| $d < f$ | Ảnh ảo | Cùng chiều với vật | Lớn hơn vật |

Đáp số