Giải Câu 5 trang 47 SGK Hoá học 10
Đề bài
Công thức cấu tạo của phân tử cafein, một chất gây đắng tìm thấy nhiều trong cafe và trà được biểu diễn ở hình bên.
a) Nêu vị trí của các nguyên tố tạo nên cafein trong bảng tuần hoàn.
b) So sánh tính phi kim, bán kính nguyên tử và độ âm điện của các nguyên tố đó (trừ H) và giải thích.
Công thức cấu tạo của phân tử cafein: khung gồm một vòng sáu cạnh (vòng pyrimidine) ghép với một vòng năm cạnh (vòng imidazole). Trên vòng sáu cạnh có hai nhóm C=O (carbonyl); hai nguyên tử N của vòng sáu cạnh mỗi nguyên tử gắn một nhóm (– ở nguyên tử N bên trái và ở N phía dưới). Vòng năm cạnh có hai nguyên tử N, trong đó nguyên tử N phía trên gắn một nhóm ; giữa hai nguyên tử N của vòng năm cạnh có một nhóm =CH–. Phân tử gồm các nguyên tố C, H, O và N.
Lời giải
a) Vị trí của các nguyên tố tạo nên cafein trong bảng tuần hoàn
Cafein được tạo nên từ 4 nguyên tố: H, C, N, O. Dựa vào số hiệu nguyên tử () ta xác định được vị trí:
| Nguyên tố | | Ô số | Chu kì | Nhóm |
|---|---|---|---|---|
| H (hydrogen) | 1 | 1 | 1 | IA |
| C (carbon) | 6 | 6 | 2 | IVA |
| N (nitrogen) | 7 | 7 | 2 | VA |
| O (oxygen) | 8 | 8 | 2 | VIA |
- H: cấu hình → ô số 1, chu kì 1, nhóm IA.
- C: cấu hình → ô số 6, chu kì 2, nhóm IVA.
- N: cấu hình → ô số 7, chu kì 2, nhóm VA.
- O: cấu hình → ô số 8, chu kì 2, nhóm VIA.
b) So sánh tính phi kim, bán kính nguyên tử và độ âm điện của C, N, O (trừ H)
Ba nguyên tố C, N, O đều thuộc chu kì 2 (có 2 lớp electron) và được xếp theo chiều tăng dần điện tích hạt nhân: C () → N () → O ().
*Giải thích chung:* Trong một chu kì, theo chiều tăng của điện tích hạt nhân, các nguyên tử có cùng số lớp electron nhưng điện tích hạt nhân tăng dần, nên lực hút giữa hạt nhân với các electron lớp ngoài cùng tăng dần. Do đó:
- Bán kính nguyên tử giảm dần: (hạt nhân hút electron lớp ngoài mạnh hơn làm nguyên tử co lại).
- Độ âm điện tăng dần: (khả năng hút electron khi tạo liên kết tăng).
- Tính phi kim tăng dần: C < N < O (khả năng nhận electron tăng).
*Kết luận:* Theo chiều C → N → O: tính phi kim tăng, độ âm điện tăng, còn bán kính nguyên tử giảm.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.