Giải Bài tập 2 trang 69 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
Khi đọc, em cần nắm được chủ đề của bài thơ; nhận biết được những đặc điểm nổi bật về thi luật của một bài thơ Đường luật (thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt) như bố cục, niêm, luật, vần, nhịp, đối. Em có thể tự trả lời những câu hỏi như: Chủ đề của bài thơ là gì? Bài thơ có bố cục như thế nào (có mấy phần)? Đặc điểm về niêm, luật, vần, nhịp, đối của thơ Đường luật (thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt) được thể hiện như thế nào qua bài thơ em đọc? Hình ảnh nào trong bài thơ khiến em chú ý hay có ấn tượng đặc biệt? Biện pháp tu từ nào được dùng trong bài thơ? Biện pháp tu từ đó có tác dụng gì? Em có cảm nghĩ như thế nào về bài thơ?
Gợi ý trả lời
Bài thơ em chọn để đọc mở rộng: _Qua Đèo Ngang_ – Bà Huyện Thanh Quan (thơ thất ngôn bát cú Đường luật). Dưới đây là phần tự trả lời các câu hỏi gợi ý trong bài tập.
> Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
> Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
> Lom khom dưới núi tiều vài chú,
> Lác đác bên sông chợ mấy nhà.
> Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
> Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
> Dừng chân đứng lại trời, non, nước,
> Một mảnh tình riêng, ta với ta.
a) Chủ đề của bài thơ
Bài thơ miêu tả cảnh Đèo Ngang hoang sơ, heo hút lúc chiều tà, qua đó bộc lộ nỗi buồn cô đơn thầm lặng và tâm trạng nhớ nước, thương nhà, hoài cổ của nhà thơ khi một mình đứng trước thiên nhiên rộng lớn.
b) Bố cục
Bài thơ theo bố cục quen thuộc của thơ thất ngôn bát cú Đường luật, gồm 4 phần:
- Đề (câu 1–2): giới thiệu thời điểm, không gian Đèo Ngang lúc bóng xế tà.
- Thực (câu 3–4): tả cảnh sống thưa thớt, nhỏ bé của con người nơi đèo.
- Luận (câu 5–6): bộc lộ tâm trạng nhớ nước, thương nhà.
- Kết (câu 7–8): khép lại bằng nỗi cô đơn tuyệt đối “ta với ta”.
c) Niêm, luật, vần, nhịp, đối
- Luật: Bài thơ làm theo luật trắc vì tiếng thứ hai của câu 1 (“tới”) là thanh trắc; gieo vần bằng.
- Niêm: Các câu niêm với nhau theo cặp 1–8, 2–3, 4–5, 6–7 (tiếng thứ hai cùng thanh): ví dụ câu 2 “cây” và câu 3 “khom” cùng hệ, bảo đảm sự dính kết của bài.
- Vần: Gieo một vần bằng ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8: _tà – hoa – nhà – gia – ta_.
- Nhịp: Chủ yếu ngắt nhịp 4/3 (Bước tới Đèo Ngang / bóng xế tà; Lom khom dưới núi / tiều vài chú).
- Đối: Có đối chỉnh ở hai cặp câu giữa:
- Câu 3 đối câu 4: “Lom khom dưới núi tiều vài chú” / “Lác đác bên sông chợ mấy nhà”.
- Câu 5 đối câu 6: “Nhớ nước đau lòng con quốc quốc” / “Thương nhà mỏi miệng cái gia gia”.
d) Hình ảnh gây ấn tượng
Em ấn tượng với hình ảnh “con quốc quốc”, “cái gia gia” – tiếng chim cuốc, chim đa đa kêu khắc khoải. Hình ảnh ấy vừa là âm thanh thật của chiều muộn, vừa gợi tiếng lòng nhớ nước thương nhà của tác giả, khiến cảnh vật thấm đượm tâm trạng con người.
e) Biện pháp tu từ và tác dụng
- Đảo ngữ (“Lom khom dưới núi…”, “Lác đác bên sông…”): đưa từ láy tượng hình lên đầu câu, nhấn mạnh sự nhỏ bé, thưa thớt, vắng vẻ của cảnh và người nơi Đèo Ngang.
- Chơi chữ kết hợp ẩn dụ (“quốc quốc” gợi “quốc” – nước; “gia gia” gợi “gia” – nhà): mượn tiếng chim để kín đáo nói lên nỗi nhớ nước, thương nhà.
- Điệp từ “chen” (“Cỏ cây chen đá, lá chen hoa”): gợi sức sống chen chúc, rậm rạp mà vẫn hoang vu của thiên nhiên.
- Cụm “ta với ta” ở cuối bài tô đậm nỗi cô đơn gần như tuyệt đối: chỉ có mình đối diện với chính mình giữa trời, non, nước bao la.
g) Cảm nghĩ về bài thơ
Bài thơ ngắn gọn, niêm luật chặt chẽ mà vẫn giàu cảm xúc. Qua bức tranh Đèo Ngang hoang sơ lúc chiều tà, em cảm nhận được tâm hồn tinh tế, nỗi buồn man mác và tình yêu quê hương đất nước sâu kín của Bà Huyện Thanh Quan. Bài thơ giúp em thêm yêu và hiểu vẻ đẹp cô đọng, hàm súc của thơ Đường luật Việt Nam.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.