Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 1 trang 14 SBT Ngữ văn 10

Bài 3. Nghệ thuật thuyết phục trong văn nghị luận   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại văn bản Hiền tài là nguyên khí của quốc gia trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 74 – 75) và trả lời các câu hỏi:

1. Theo bạn, những thông tin nào về bối cảnh, điều kiện ra đời của văn bản được nêu trong SGK cần được đặc biệt chú ý? Tại sao bạn lại xác định như vậy?

2. Dựa vào văn bản, hãy liệt kê theo mức độ tăng tiến những việc làm chứng tỏ các "đấng thánh đế minh vương" đã "quý chuộng kẻ sĩ không biết thế nào là cùng".

3. Tác giả đã nói như thế nào về tác dụng của việc dựng bia vinh danh những người đỗ đại khoa?

4. Khi soạn bài văn bia, tác giả Thân Nhân Trung nhắm đến đối tượng tiếp nhận chính nào? Hãy nêu những căn cứ mà bạn dựa vào đó để giải đáp vấn đề này.

5. Liệt kê các từ ngữ chỉ vua chúa và nhận xét về quy ước xưng hô được thể hiện trong văn bản (Lưu ý: bản dịch đã dùng lại đúng các từ ngữ chỉ vua chúa trong nguyên tác).

6. Chỉ ra nét khác biệt về nghĩa giữa ba câu sau:
– Hiền tài là báu vật của quốc gia.
– Hiền tài là vốn quý của quốc gia.
– Hiền tài là nguyên khí của quốc gia.
Theo bạn, từng câu văn trên được dùng trong những ngữ cảnh nào thì phù hợp?
(văn bản: Hiền tài là nguyên khí của quốc gia — Thân Nhân Trung)

Gợi ý trả lời

## Bài tập 1 (trang 15) — Hiền tài là nguyên khí của quốc gia (Thân Nhân Trung)

Câu 1. Những thông tin về bối cảnh, điều kiện ra đời cần đặc biệt chú ý

Cần đặc biệt chú ý các thông tin sau:

a) Văn bản là một đoạn trích từ bài văn bia *Bài kí đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất niên hiệu Đại Bảo thứ ba* (1442), do Thân Nhân Trung vâng lệnh vua Lê Thánh Tông soạn năm 1484.

b) Bia được dựng ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám để vinh danh những người đỗ đại khoa (tiến sĩ).

c) Thời điểm ra đời thuộc triều Lê sơ — giai đoạn nhà nước đang củng cố, xây dựng, rất cần chiêu mộ và trọng dụng nhân tài.

*Tại sao:* Những thông tin này giúp xác định đúng tính chất và mục đích của văn bản. Vì là văn bia đề danh tiến sĩ nên văn bản vừa mang tính biểu dương (vinh danh người đỗ đạt) vừa mang tính chính luận (khẳng định vai trò của hiền tài, khích lệ và răn dạy kẻ sĩ). Hiểu bối cảnh triều Lê sơ coi trọng nhân tài sẽ lí giải được vì sao tác giả nâng hiền tài lên tầm "nguyên khí của quốc gia" và vì sao việc dựng bia được đặt ra một cách trang trọng, lâu dài (khoảng cách hơn 40 năm giữa khoa thi 1442 và việc dựng bia 1484 cho thấy nhà nước rất coi trọng việc này).

Câu 2. Liệt kê theo mức độ tăng tiến những việc làm chứng tỏ các "đấng thánh đế minh vương" "quý chuộng kẻ sĩ không biết thế nào là cùng"

Theo mức độ tăng tiến (từ ân sủng nhất thời đến vinh danh lâu bền):

a) *Yêu mến cho khoa danh* — ban cho danh tiếng qua việc thi cử đỗ đạt.

b) *Đề cao bằng tước trật* — ban chức tước, phẩm trật.

c) *Nêu tên ở tháp Nhạn* — khắc, ghi tên để biểu dương.

d) *Ban cho danh hiệu Long hổ* — ban danh hiệu cao quý.

đ) *Bày tiệc Văn hỉ* — tổ chức yến tiệc chúc mừng.

e) *Dựng đá đề danh (khắc bia)* — đây là việc làm cao nhất, lưu danh muôn đời, vì "lời khen tiếng thơm chưa đủ lưu vẻ sáng lâu dài".

Mức độ tăng tiến đi từ ân huệ tức thời (khoa danh, tước trật) → vinh dự trong một thời (tháp Nhạn, Long hổ, tiệc Văn hỉ) → sự tôn vinh bền vững, trường tồn qua bia đá.

Câu 3. Tác dụng của việc dựng bia vinh danh người đỗ đại khoa

Tác giả khẳng định việc dựng bia "ích lợi rất nhiều":

a) *Khuyến thiện, trừng ác:* "kẻ ác lấy đó làm răn, người thiện theo đó mà gắng".

b) *Nối quá khứ với tương lai:* "dẫn việc dĩ vãng, chỉ lối tương lai".

c) *Rèn giũa danh tiếng cho sĩ phu:* nêu gương để kẻ sĩ phấn chấn, hâm mộ, rèn luyện danh tiết.

d) *Củng cố mệnh mạch cho nhà nước:* góp phần làm vững bền sự tồn vong, hưng thịnh của quốc gia.

Câu 4. Đối tượng tiếp nhận chính và căn cứ

Đối tượng tiếp nhận chính mà Thân Nhân Trung nhắm đến là kẻ sĩ (sĩ phu, trí thức, các nho sĩ — đặc biệt là những người đã và sẽ đỗ đạt).

Căn cứ:

a) Mục đích văn bản hướng vào việc khích lệ và răn dạy kẻ sĩ: "kẻ ác lấy đó làm răn, người thiện theo đó mà gắng", "rèn giũa danh tiếng cho sĩ phu".

b) Giọng điệu vừa biểu dương vinh dự, vừa nhắc nhở trách nhiệm của hiền tài đối với đất nước — nhằm tác động đến ý thức của kẻ sĩ.

c) Toàn bộ lập luận về vai trò "nguyên khí" của hiền tài đều hướng tới việc thuyết phục kẻ sĩ nhận thức được vinh dự và nghĩa vụ của mình (dù qua đó cũng gián tiếp nhắn gửi các nhà cầm quyền đời sau phải trọng dụng nhân tài).

Câu 5. Các từ ngữ chỉ vua chúa và nhận xét về quy ước xưng hô

a) Các từ ngữ chỉ vua chúa: *đấng thánh đế minh vương*, *thánh minh*, *thánh thần*, *đấng minh vương*…

b) Nhận xét: Các từ đều ghép những yếu tố mang sắc thái tôn kính, ca ngợi tuyệt đối — *thánh* (thiêng liêng, sáng suốt), *minh* (anh minh), *đế / vương* (ngôi vị cao nhất). Điều này thể hiện quy ước xưng hô mang tính tôn quân của thời phong kiến: nhà vua được coi là đấng tối cao, sáng suốt, thiêng liêng; cách gọi phản ánh quan niệm tôn ti, sùng kính quyền uy và đạo lí trung quân của xã hội đương thời.

Câu 6. Nét khác biệt về nghĩa giữa ba câu và ngữ cảnh phù hợp

a) *Hiền tài là báu vật của quốc gia:* "báu vật" là vật quý hiếm, có giá trị cao, được cất giữ, trân trọng, chiêm ngưỡng — mang sắc thái tĩnh, nhấn mạnh sự quý giá hiếm có nhưng hàm ý như một của cải để gìn giữ. Phù hợp với ngữ cảnh ca ngợi, tôn vinh, nhấn mạnh sự trân quý.

b) *Hiền tài là vốn quý của quốc gia:* "vốn quý" là nguồn vốn, tài sản quý có thể đầu tư, khai thác, phát huy để sinh lợi — nhấn mạnh giá trị hữu dụng, chủ động hơn "báu vật". Phù hợp với ngữ cảnh bàn về việc sử dụng, bồi dưỡng và phát huy nguồn lực con người (giáo dục, phát triển nguồn nhân lực).

c) *Hiền tài là nguyên khí của quốc gia:* "nguyên khí" là khí chất gốc, sức sống căn bản quyết định sự tồn vong, thịnh suy của một quốc gia. Đây là ẩn dụ mạnh nhất: hiền tài không chỉ quý mà còn là yếu tố sinh tử, nền tảng cho sự sống còn của đất nước ("nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh… nguyên khí suy thì thế nước yếu…"). Phù hợp với văn chính luận trang trọng, khi khẳng định vai trò sống còn, nền tảng của hiền tài — đúng tinh thần văn bia của Thân Nhân Trung.

Như vậy, nghĩa của ba câu tăng dần về mức độ khẳng định vai trò của hiền tài: từ *quý hiếm* (báu vật) → *hữu dụng, có thể phát huy* (vốn quý) → *sinh lực cốt lõi, quyết định sự tồn vong* (nguyên khí).

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.