Chuyên đề học tập Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 16 Chuyên đề Vật lí 11

Bài 2. Trường hấp dẫn và cường độ trường hấp dẫn   Đã kiểm

Đề bài

Tính tỉ số giữa cường độ trường hấp dẫn do Trái Đất gây ra tại một điểm ở tâm Mặt Trăng và cường độ trường hấp dẫn của Mặt Trăng gây ra tại một điểm ở tâm Trái Đất. Biết bán kính Trái Đất bằng 3,67 lần bán kính Mặt Trăng. Giải thích tại sao lực hấp dẫn giữa Trái Đất và Mặt Trăng bằng lực hấp dẫn giữa Mặt Trăng và Trái Đất nhưng tỉ số trên lại khác 1.

Lời giải

## a) Tỉ số hai cường độ trường hấp dẫn

Gọi dd là khoảng cách giữa tâm Trái Đất và tâm Mặt Trăng. Hai điểm được xét — tâm Mặt Trăng và tâm Trái Đất — đều cách vật gây ra trường của mình đúng một khoảng dd.

Cường độ trường hấp dẫn do một vật khối lượng MM gây ra tại điểm cách tâm nó khoảng rr:

g=GMr2g = \dfrac{GM}{r^2}

Trường do Trái Đất gây ra tại tâm Mặt Trăng:

g1=G MTĐd2g_1 = \dfrac{G\,M_{TĐ}}{d^2}

Trường do Mặt Trăng gây ra tại tâm Trái Đất:

g2=G MMTd2g_2 = \dfrac{G\,M_{MT}}{d^2}

Lập tỉ số (khoảng cách dd như nhau nên triệt tiêu):

g1g2=MTĐMMT\dfrac{g_1}{g_2} = \dfrac{M_{TĐ}}{M_{MT}}

Đề bài chỉ cho tỉ số bán kính, nên ta coi Trái Đất và Mặt Trăng có cùng khối lượng riêng ρ\rho. Khi đó khối lượng tỉ lệ với thể tích, tức tỉ lệ với lập phương bán kính:

MTĐMMT=ρ⋅43πRTĐ3ρ⋅43πRMT3=(RTĐRMT)3\dfrac{M_{TĐ}}{M_{MT}} = \dfrac{\rho\cdot\frac{4}{3}\pi R_{TĐ}^3}{\rho\cdot\frac{4}{3}\pi R_{MT}^3} = \left(\dfrac{R_{TĐ}}{R_{MT}}\right)^3

Với RTĐ=3,67 RMTR_{TĐ} = 3{,}67\,R_{MT}:

g1g2=(3,67)3≈49,4\dfrac{g_1}{g_2} = (3{,}67)^3 \approx 49{,}4

Vậy cường độ trường hấp dẫn do Trái Đất gây ra tại tâm Mặt Trăng lớn gấp khoảng 49,4 lần cường độ trường hấp dẫn do Mặt Trăng gây ra tại tâm Trái Đất.

##

b) Vì sao lực hấp dẫn bằng nhau nhưng tỉ số trên khác 1

Lực hấp dẫn giữa Trái Đất và Mặt Trăng là cặp lực — phản lực (định luật III Newton), luôn bằng nhau về độ lớn:

F=G MTĐ MMTd2F = \dfrac{G\,M_{TĐ}\,M_{MT}}{d^2}

Tuy nhiên, *cường độ trường hấp dẫn* tại một điểm chỉ phụ thuộc khối lượng của vật tạo ra trường (vật nguồn), không phụ thuộc vật được đặt vào trường:

g=G Mnguo^ˋnr2g = \dfrac{G\,M_{nguồn}}{r^2}

Vì MTĐ≫MMTM_{TĐ} \gg M_{MT} nên ở cùng khoảng cách dd, trường do Trái Đất tạo ra mạnh hơn nhiều, do đó g1g2≠1\dfrac{g_1}{g_2} \neq 1.

Sự bằng nhau của lực được bảo đảm nhờ mỗi trường tác dụng lên một vật có khối lượng khác nhau:

F=MMT g1=MTĐ g2F = M_{MT}\,g_1 = M_{TĐ}\,g_2

Trường mạnh g1g_1 tác dụng lên vật nhẹ (Mặt Trăng), còn trường yếu g2g_2 tác dụng lên vật nặng (Trái Đất), nên hai tích số bằng nhau ⇒\Rightarrow lực bằng nhau, dù hai cường độ trường khác nhau (đpcm).

Đáp số

g1g2=(RTĐRMT)3=3,673≈49,4\dfrac{g_1}{g_2} = \left(\dfrac{R_{TĐ}}{R_{MT}}\right)^3 = 3{,}67^3 \approx 49{,}4Lực tương tác bằng nhau (định luật III Newton: F=MMTg1=MTĐg2F = M_{MT}g_1 = M_{TĐ}g_2) nhưng cường độ trường hấp dẫn chỉ phụ thuộc khối lượng vật nguồn, mà MTĐ≫MMTM_{TĐ} \gg M_{MT} nên tỉ số khác 1

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.