Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Bài 4 trang 19 SGK Vật lí 11

Bài 4. Bài tập về dao động điều hoà   Đã kiểm

Đề bài

Hình 4.3 là đồ thị li độ – thời gian của một vật dao động điều hoà.

a) Xác định biên độ, chu kì, tần số, tần số góc và pha ban đầu của vật dao động.

b) Viết phương trình dao động của vật.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 19 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Đồ thị li độ x (cm) theo thời gian t (ms). Trục tung x (cm) chia vạch -10, -5, 0, 5, 10; trục hoành t (ms) chia vạch 20, 40, 60, 80, 100, 120, 140, 160. Đường cong là một đường hình sin: tại t = 0 thì x = 0 và đang đi lên; đạt giá trị cực đại (đỉnh cao hơn vạch 10 cm, khoảng 13 cm) tại t ≈ 30 ms; trở về x = 0 tại t ≈ 60 ms; đạt cực tiểu (khoảng -13 cm) tại t ≈ 90 ms; trở về x = 0 tại t ≈ 120 ms; rồi lại đạt cực đại tại t ≈ 150 ms. Như vậy chu kì T = 120 ms, biên độ khoảng 13 cm, tại gốc thời gian vật ở vị trí cân bằng và chuyển động theo chiều dương.

Lời giải

## a) Xác định các đại lượng đặc trưng

Biên độ: Giá trị cực đại của li độ đọc trực tiếp trên đồ thị:
A=13 cmA = 13 \text{ cm}

Chu kì: Tại t=0t = 0 vật ở vị trí cân bằng và đi theo chiều dương; đến t=120 mst = 120 \text{ ms} vật trở lại đúng vị trí đó với cùng chiều chuyển động, tức hoàn thành một dao động toàn phần:
T=120 ms=0,12 sT = 120 \text{ ms} = 0{,}12 \text{ s}

Tần số:
f=1T=10,12≈8,3 Hzf = \frac{1}{T} = \frac{1}{0{,}12} \approx 8{,}3 \text{ Hz}

Tần số góc:
ω=2πT=2π0,12=50π3≈52,4 rad/s\omega = \frac{2\pi}{T} = \frac{2\pi}{0{,}12} = \frac{50\pi}{3} \approx 52{,}4 \text{ rad/s}

Pha ban đầu: Phương trình li độ có dạng x=Acos⁡(ωt+φ)x = A\cos(\omega t + \varphi).

Tại t=0t = 0:
x(0)=Acos⁡φ=0⇒cos⁡φ=0⇒φ=±π2x(0) = A\cos\varphi = 0 \Rightarrow \cos\varphi = 0 \Rightarrow \varphi = \pm\frac{\pi}{2}

Vận tốc v=x′=−Aωsin⁡(ωt+φ)v = x' = -A\omega\sin(\omega t + \varphi), nên v(0)=−Aωsin⁡φv(0) = -A\omega\sin\varphi. Vì tại t=0t = 0 vật chuyển động theo chiều dương nên v(0)>0v(0) > 0:
−Aωsin⁡φ>0⇒sin⁡φ<0⇒φ=−π2-A\omega\sin\varphi > 0 \Rightarrow \sin\varphi < 0 \Rightarrow \varphi = -\frac{\pi}{2}

##

b) Phương trình dao động

Thay A=13 cmA = 13 \text{ cm}, ω=50π3 rad/s\omega = \dfrac{50\pi}{3} \text{ rad/s}, φ=−π2\varphi = -\dfrac{\pi}{2} vào x=Acos⁡(ωt+φ)x = A\cos(\omega t + \varphi):

x=13cos⁡ ⁣(50π3 t−π2) cm\boxed{x = 13\cos\!\left(\frac{50\pi}{3}\,t - \frac{\pi}{2}\right) \text{ cm}}

*(với tt tính bằng giây)*

Dùng công thức cos⁡(α−π2)=sin⁡α\cos\left(\alpha - \dfrac{\pi}{2}\right) = \sin\alpha, phương trình tương đương:
x=13sin⁡ ⁣(50π3 t) cmx = 13\sin\!\left(\frac{50\pi}{3}\,t\right) \text{ cm}

Kiểm tra với đồ thị:

| tt | ωt+φ\omega t + \varphi | xx | Khớp đồ thị |
|---|---|---|---|
| 00 | −π/2-\pi/2 | 13cos⁡(−π/2)=013\cos(-\pi/2) = 0 | ✓ |
| 30 ms30 \text{ ms} | 00 | 13cos⁡0=13 cm13\cos 0 = 13 \text{ cm} (cực đại) | ✓ |
| 60 ms60 \text{ ms} | π/2\pi/2 | 13cos⁡(π/2)=013\cos(\pi/2) = 0 | ✓ |
| 90 ms90 \text{ ms} | π\pi | 13cos⁡π=−13 cm13\cos\pi = -13 \text{ cm} (cực tiểu) | ✓ |
| 120 ms120 \text{ ms} | 3π/23\pi/2 | 13cos⁡(3π/2)=013\cos(3\pi/2) = 0 | ✓ |

Đáp số

A = 13 cm; T = 0,12 s; f ≈ 8,3 Hz; ω = 50π/3 ≈ 52,4 rad/s; φ = −π/2x = 13cos(50πt/3 − π/2) cm (t tính bằng giây), tương đương x = 13sin(50πt/3) cm

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.