Giải Bài 3 trang 19 SGK Vật lí 11
Đề bài
Hình 4.2 là sơ đồ của một bàn xoay hình tròn, có gắn một thanh nhỏ cách tâm bàn 15 cm. Bàn xoay được chiếu sáng bằng nguồn sáng rộng, song song, hướng chiếu sáng từ phía trước màn để bóng đổ lên màn. Một con lắc đơn dao động điều hoà phía sau bàn xoay với biên độ bằng khoảng cách từ thanh nhỏ đến tâm bàn xoay. Tốc độ quay của bàn quay được điều chỉnh là (rad/s). Bóng của thanh nhỏ và quả nặng của con lắc luôn trùng nhau.
a) Tại sao nói dao động của bóng thanh nhỏ và quả nặng là đồng pha?
b) Viết phương trình dao động của con lắc. Chọn gốc thời gian là lúc con lắc ở vị trí hiển thị trong Hình 4.2.
c) Bàn xoay đi một góc từ vị trí ban đầu, tính li độ của con lắc và tốc độ của nó tại thời điểm này.
Hình vẽ sơ đồ một bàn xoay hình tròn đặt nằm ngang, trên mặt bàn có gắn một thanh nhỏ thẳng đứng cách tâm bàn 15 cm (khoảng cách 15 cm được ghi rõ từ trục quay ở tâm đến chân thanh nhỏ). Bàn xoay quay quanh trục thẳng đứng đi qua tâm. Phía sau bàn xoay có một con lắc đơn với quả nặng treo bằng dây. Nguồn sáng rộng, song song chiếu sáng từ phía trước (mũi tên ghi 'Chiếu sáng từ phía trước') hướng về một màn đặt phía sau để tạo bóng của thanh nhỏ và quả nặng lên màn. Các chú thích trên hình: Màn, Quả nặng, Thanh nhỏ, Bàn xoay hình tròn.
Lời giải
a) Vì sao dao động của bóng thanh nhỏ và quả nặng là đồng pha?
Thanh nhỏ gắn trên bàn xoay chuyển động tròn đều quanh tâm với bán kính cm. Khi được chiếu sáng bằng chùm sáng song song, bóng của thanh nhỏ trên màn chính là hình chiếu của chuyển động tròn đều lên một đường thẳng, nên bóng này dao động điều hoà với cùng tần số góc rad/s và biên độ cm.
Theo đề bài, bóng của thanh nhỏ và bóng của quả nặng luôn trùng nhau tại mọi thời điểm. Hai dao động có cùng li độ ở mọi thời điểm thì chúng cùng tần số và cùng pha. Vậy dao động của bóng thanh nhỏ và của quả nặng con lắc là hai dao động đồng pha (độ lệch pha bằng ).
b) Phương trình dao động của con lắc
- Biên độ: cm (bằng khoảng cách từ thanh nhỏ đến tâm bàn).
- Tần số góc: rad/s (bằng tốc độ quay của bàn).
- Chọn gốc thời gian là lúc con lắc ở vị trí trong Hình 4.2: thanh nhỏ ở vị trí sao cho bóng của nó ở biên dương, tức con lắc ở biên . Khi đó pha ban đầu .
Phương trình dao động:
c) Khi bàn quay một góc từ vị trí ban đầu
Bàn xoay và dao động có cùng tần số góc, nên góc mà bàn quay được đúng bằng pha dao động tăng thêm:
*Li độ:*
*Tốc độ:* dùng công thức , độ lớn:
(Có thể kiểm tra bằng hệ thức độc lập: cm/s — phù hợp.)
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.