Giải Câu hỏi trang 53 SGK Vật lí 11
Đề bài
Hãy giải thích sự tạo thành sóng dừng trên dây PQ ở thí nghiệm Hình 13.1.
Hình vẽ bố trí thí nghiệm tạo sóng dừng trên một sợi dây đàn hồi căng thẳng đứng. Một giá thí nghiệm có thước chia độ dựng đứng; trên đỉnh giá gắn một ròng rọc, sợi dây đàn hồi vắt qua ròng rọc, một đầu dây ở phía trên ký hiệu là được giữ cố định (buộc qua ròng rọc, có thể treo vật để căng dây). Đầu dưới của dây ký hiệu là được mắc vào một bộ rung đặt gần chân giá. Bộ rung được nối với một máy phát tần số (hộp điều khiển có màn hình hiển thị tần số rung). Khi bộ rung hoạt động, nó làm đầu dao động, tạo sóng truyền dọc theo dây và sóng phản xạ từ đầu ; hai sóng này giao thoa làm xuất hiện trên dây những điểm dao động với biên độ cực đại (bụng sóng) xen kẽ với những điểm đứng yên (nút sóng), tạo thành dạng các bó sóng hình thoi nằm dọc theo sợi dây PQ.
Lời giải
Giải thích sự tạo thành sóng dừng trên dây PQ (Hình 13.1):
1. Tạo sóng tới.
Khi bộ rung hoạt động, nó làm đầu của dây dao động điều hòa với tần số xác định. Dao động này lan truyền dọc theo sợi dây, tạo ra một sóng tới truyền từ đầu lên đầu .
2. Phản xạ tại đầu cố định .
Đầu được giữ cố định (buộc qua ròng rọc). Khi sóng tới truyền đến , nó bị phản xạ và tạo ra một sóng phản xạ truyền ngược trở lại từ về . Vì là đầu cố định nên tại sóng phản xạ luôn ngược pha với sóng tới, khiến luôn là một điểm đứng yên.
3. Hai sóng kết hợp giao thoa với nhau.
Trên dây đồng thời tồn tại sóng tới và sóng phản xạ. Hai sóng này có cùng tần số, cùng biên độ, cùng phương dao động và truyền ngược chiều nhau trên cùng một sợi dây, nên chúng là hai sóng kết hợp và giao thoa với nhau.
4. Hình thành nút sóng và bụng sóng.
- Tại những điểm mà sóng tới và sóng phản xạ luôn ngược pha nhau, chúng triệt tiêu lẫn nhau, điểm đó hầu như đứng yên (biên độ cực tiểu ): gọi là nút sóng.
- Tại những điểm mà sóng tới và sóng phản xạ luôn cùng pha nhau, chúng tăng cường lẫn nhau, điểm đó dao động với biên độ cực đại: gọi là bụng sóng.
Các nút và bụng này cố định tại những vị trí xác định, xen kẽ và cách đều nhau; khoảng cách giữa hai nút (hoặc hai bụng) liên tiếp bằng , khoảng cách giữa một nút và một bụng liền kề bằng .
Kết luận: Sự giao thoa giữa sóng tới và sóng phản xạ (từ đầu cố định ) tạo trên dây một hệ thống các nút và bụng cố định tại chỗ, dây rung thành các bó sóng hình thoi. Dạng sóng này không truyền đi theo thời gian nên được gọi là sóng dừng.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.