Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 53 SGK Vật lí 11

Bài 13. Sóng dừng   Đã kiểm

Đề bài

Hãy giải thích sự tạo thành sóng dừng trên dây PQ ở thí nghiệm Hình 13.1.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 53 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình vẽ bố trí thí nghiệm tạo sóng dừng trên một sợi dây đàn hồi căng thẳng đứng. Một giá thí nghiệm có thước chia độ dựng đứng; trên đỉnh giá gắn một ròng rọc, sợi dây đàn hồi vắt qua ròng rọc, một đầu dây ở phía trên ký hiệu là QQ được giữ cố định (buộc qua ròng rọc, có thể treo vật để căng dây). Đầu dưới của dây ký hiệu là PP được mắc vào một bộ rung đặt gần chân giá. Bộ rung được nối với một máy phát tần số (hộp điều khiển có màn hình hiển thị tần số rung). Khi bộ rung hoạt động, nó làm đầu PP dao động, tạo sóng truyền dọc theo dây PQPQ và sóng phản xạ từ đầu QQ; hai sóng này giao thoa làm xuất hiện trên dây những điểm dao động với biên độ cực đại (bụng sóng) xen kẽ với những điểm đứng yên (nút sóng), tạo thành dạng các bó sóng hình thoi nằm dọc theo sợi dây PQ.

Lời giải

Giải thích sự tạo thành sóng dừng trên dây PQ (Hình 13.1):

1. Tạo sóng tới.
Khi bộ rung hoạt động, nó làm đầu PP của dây dao động điều hòa với tần số ff xác định. Dao động này lan truyền dọc theo sợi dây, tạo ra một sóng tới truyền từ đầu PP lên đầu QQ.

2. Phản xạ tại đầu cố định QQ.
Đầu QQ được giữ cố định (buộc qua ròng rọc). Khi sóng tới truyền đến QQ, nó bị phản xạ và tạo ra một sóng phản xạ truyền ngược trở lại từ QQ về PP. Vì QQ là đầu cố định nên tại QQ sóng phản xạ luôn ngược pha với sóng tới, khiến QQ luôn là một điểm đứng yên.

3. Hai sóng kết hợp giao thoa với nhau.
Trên dây PQPQ đồng thời tồn tại sóng tới và sóng phản xạ. Hai sóng này có cùng tần số, cùng biên độ, cùng phương dao động và truyền ngược chiều nhau trên cùng một sợi dây, nên chúng là hai sóng kết hợp và giao thoa với nhau.

4. Hình thành nút sóng và bụng sóng.
- Tại những điểm mà sóng tới và sóng phản xạ luôn ngược pha nhau, chúng triệt tiêu lẫn nhau, điểm đó hầu như đứng yên (biên độ cực tiểu ≈0\approx 0): gọi là nút sóng.
- Tại những điểm mà sóng tới và sóng phản xạ luôn cùng pha nhau, chúng tăng cường lẫn nhau, điểm đó dao động với biên độ cực đại: gọi là bụng sóng.

Các nút và bụng này cố định tại những vị trí xác định, xen kẽ và cách đều nhau; khoảng cách giữa hai nút (hoặc hai bụng) liên tiếp bằng λ2\dfrac{\lambda}{2}, khoảng cách giữa một nút và một bụng liền kề bằng λ4\dfrac{\lambda}{4}.

Kết luận: Sự giao thoa giữa sóng tới và sóng phản xạ (từ đầu cố định QQ) tạo trên dây PQPQ một hệ thống các nút và bụng cố định tại chỗ, dây rung thành các bó sóng hình thoi. Dạng sóng này không truyền đi theo thời gian nên được gọi là sóng dừng.

Đáp số

Sóng dừng trên dây PQ được tạo thành do sự giao thoa của sóng tới (truyền từ P đến Q) và sóng phản xạ (từ đầu cố định Q truyền ngược về P): hai sóng cùng tần số, cùng biên độ, truyền ngược chiều nhau, tạo nên các nút sóng (hai sóng triệt tiêu nhau) và bụng sóng (hai sóng tăng cường nhau) cố định trong không gian.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.