Giải Hoạt động trang 52 SGK Vật lí 11
Đề bài
Thí nghiệm tạo sóng dừng.
Chuẩn bị:
- Giá thí nghiệm.
- Dây đàn hồi PQ.
- Bộ rung.
- Máy phát tần số.
Tiến hành: Bố trí thí nghiệm như Hình 13.1.
Bước 1: Giữ cho dây căng, đầu P mắc vào ròng rọc, đầu rung mắc vào dây.
Bước 2: Cho bộ rung hoạt động để rung đầu P. Điều chỉnh tần số của bộ rung cho đến khi trên dây xuất hiện những điểm dao động với biên độ cực đại và có những điểm đứng yên. Hiện tượng như vậy gọi là hiện tượng sóng dừng. Ghi lại tần số của bộ rung.
Bước 3: Thay đổi tần số của bộ rung cho đến khi lại quan sát được những điểm dao động với biên độ cực đại và những điểm đứng yên. Ghi lại tần số mới của bộ rung.
Hình chụp bộ thí nghiệm tạo sóng dừng trên sợi dây: một giá thí nghiệm thẳng đứng có gắn thước đo, đầu trên có ròng rọc tại điểm Q, dây đàn hồi PQ căng dọc theo giá. Đầu dưới P của dây nối với bộ rung đặt ở chân giá; bộ rung được điều khiển bằng máy phát tần số (màn hình hiển thị 270) đặt bên cạnh. Dây đàn hồi dao động hiện rõ dạng sóng dừng với các bụng sóng và nút sóng.
Lời giải
Mục đích thí nghiệm: Tạo và quan sát hiện tượng sóng dừng trên sợi dây đàn hồi PQ, từ đó rút ra điều kiện để có sóng dừng.
a) Giải thích hiện tượng quan sát được
Khi bộ rung hoạt động, nó truyền một sóng chạy dọc theo dây từ đầu P đến đầu Q. Tại đầu Q (mắc qua ròng rọc, coi như cố định) sóng bị phản xạ và truyền ngược trở lại. Sóng tới và sóng phản xạ là hai sóng kết hợp (cùng tần số, cùng phương, có độ lệch pha không đổi) nên chúng giao thoa với nhau trên dây.
Kết quả giao thoa:
- Tại những điểm hai sóng luôn ngược pha, chúng triệt tiêu nhau → dây đứng yên: đó là các nút sóng.
- Tại những điểm hai sóng luôn cùng pha, chúng tăng cường nhau → dây dao động với biên độ cực đại: đó là các bụng sóng.
Trên dây xuất hiện những điểm cố định đứng yên xen kẽ những điểm dao động mạnh, tạo thành hình ảnh ổn định không truyền đi. Hiện tượng đó gọi là sóng dừng.
b) Điều kiện để có sóng dừng và vai trò của việc điều chỉnh tần số
Hai đầu dây P, Q đều là các điểm cố định (nút), nên để có sóng dừng thì chiều dài dây phải bằng một số nguyên lần nửa bước sóng:
Vì sóng truyền trên dây có tốc độ xác định (phụ thuộc lực căng và dây), mà , nên chỉ với một số giá trị tần số nhất định thì điều kiện trên mới được thỏa mãn. Do đó khi quay núm máy phát tần số, sóng dừng chỉ xuất hiện rõ ở những tần số 'đặc biệt'; ở các tần số khác dây dao động hỗn loạn, không tạo được hình ảnh bụng – nút ổn định. Đây là lí do ở Bước 2 phải điều chỉnh tần số cho tới khi thấy sóng dừng.
c) Kết quả ở Bước 2 và Bước 3
Ở Bước 2 ghi được tần số ứng với một hình ảnh sóng dừng (một số bụng nhất định), ví dụ trên màn máy phát hiển thị khoảng .
Ở Bước 3, tăng (hoặc giảm) tần số, đến giá trị khác lại thấy sóng dừng nhưng với số bụng sóng khác số bụng ở Bước 2. Vì các tần số cho sóng dừng ứng với , chúng là bội số của tần số cơ bản :
Nghĩa là các tần số tạo được sóng dừng cách nhau những khoảng bằng nhau, đúng bằng tần số nhỏ nhất . Khi tần số càng lớn, bước sóng càng ngắn nên số bụng (số nút) trên dây càng nhiều.
Kết luận: Sóng dừng là kết quả giao thoa của sóng tới và sóng phản xạ trên dây; trên dây hình thành các nút cố định và các bụng dao động cực đại. Khoảng cách giữa hai nút (hoặc hai bụng) liên tiếp bằng , khoảng cách giữa một nút và một bụng liền kề bằng . Sóng dừng chỉ xuất hiện ở những tần số thỏa mãn , và các tần số đó là bội nguyên của tần số cơ bản.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.