Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 44 SGK Vật lí 11

Bài 11. Sóng điện từ   Đã kiểm chéo

Đề bài

Một vệ tinh thông tin (vệ tinh địa tĩnh) chuyển động trên quỹ đạo tròn ngay phía trên xích đạo của Trái Đất, quay cùng hướng và cùng chu kì tự quay của Trái Đất ở độ cao 36 600 km so với đài phát trên mặt đất. Đài phát nằm trên đường thẳng nối vệ tinh và tâm Trái Đất. Coi Trái Đất là một hình cầu có bán kính R = 6 400 km. Vệ tinh nhận sóng truyền hình từ đài phát rồi phát lại tức thời tín hiệu đó về Trái Đất. Biết tốc độ truyền sóng c = 3.108^8 m/s. Tính khoảng thời gian lớn nhất mà sóng truyền hình đi từ đài phát đến một điểm trên mặt Trái Đất, vẽ hình minh hoạ.

Lời giải

Phân tích hiện tượng

Sóng truyền hình đi theo đường gấp khúc: từ đài phát AA (trên mặt đất, nằm ngay dưới vệ tinh) lên vệ tinh VV, rồi từ vệ tinh phát lại xuống một điểm MM trên mặt đất.

- Chặng 1 (A→VA \to V): đài phát nằm trên đường thẳng nối vệ tinh và tâm Trái Đất nên quãng đường luôn bằng độ cao của vệ tinh: AV=h=36 600AV = h = 36\,600 km.
- Chặng 2 (V→MV \to M): độ dài thay đổi tuỳ điểm MM. Thời gian lớn nhất ứng với quãng đường VMVM dài nhất, tức MM là điểm xa nhất trên mặt đất mà vệ tinh còn "nhìn" thấy — khi đó tia VMVM tiếp xúc với mặt cầu Trái Đất.

Hình minh hoạ

```
V (vệ tinh)
|\
| \
h | \ VM (tiếp tuyến)
| \
________A____\____________
/ | M· \
/ | / (OM ⊥ VM) \
| R | / R |
| | / |
\ O (tâm Trái Đất) /
\__________________________ /
```

Tính quãng đường chặng 2

Vì VMVM tiếp xúc mặt đất tại MM nên OM⊥VMOM \perp VM, tam giác OMVOMV vuông tại MM với:
- OM=R=6 400OM = R = 6\,400 km (bán kính Trái Đất),
- OV=R+h=6 400+36 600=43 000OV = R + h = 6\,400 + 36\,600 = 43\,000 km.

Áp dụng định lí Pythagore:

VM=OV2−OM2=(R+h)2−R2=43 0002−6 4002VM = \sqrt{OV^2 - OM^2} = \sqrt{(R+h)^2 - R^2} = \sqrt{43\,000^2 - 6\,400^2}

VM=1 849 000 000−40 960 000=1 808 040 000≈42 521 km.VM = \sqrt{1\,849\,000\,000 - 40\,960\,000} = \sqrt{1\,808\,040\,000} \approx 42\,521 \text{ km.}

Tổng quãng đường dài nhất

dmax=AV+VM=h+(R+h)2−R2=36 600+42 521=79 121 km=7,9121⋅107 m.d_{max} = AV + VM = h + \sqrt{(R+h)^2 - R^2} = 36\,600 + 42\,521 = 79\,121 \text{ km} = 7{,}9121 \cdot 10^{7} \text{ m.}

Thời gian lớn nhất

tmax=dmaxc=7,9121⋅1073⋅108≈0,264 s.t_{max} = \frac{d_{max}}{c} = \frac{7{,}9121 \cdot 10^{7}}{3 \cdot 10^{8}} \approx 0{,}264 \text{ s.}

Kiểm tra lại: OV2=43 0002=1 849⋅106OV^2 = 43\,000^2 = 1\,849 \cdot 10^{6}; OM2=6 4002=40,96⋅106OM^2 = 6\,400^2 = 40{,}96 \cdot 10^{6}; hiệu =1 808,04⋅106= 1\,808{,}04 \cdot 10^{6}, căn bậc hai ≈42 521\approx 42\,521 km — hợp lí vì nhỏ hơn OVOV. Thời gian ≈0,264\approx 0{,}264 s, cỡ phần tư giây, phù hợp với độ trễ thực tế của truyền hình qua vệ tinh địa tĩnh.

Đáp số

t_max ≈ 0,264 s (quãng đường dài nhất d_max ≈ 79 121 km, với VM ≈ 42 521 km)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.