Sách giáo khoa Vật lí 10

Giải Hoạt động 2 trang 51 SGK Vật lí 10

Bài 12. Chuyển động ném   Đã kiểm chéo

Đề bài

Dùng thước kẻ giữ ba viên bi (sắt, thuỷ tinh và gỗ) có cùng kích thước, trên một tấm thuỷ tinh đặt nghiêng trên mặt bàn rồi nâng thước lên (Hình 12.5). Hãy dự đoán tầm xa của ba viên bi và làm thí nghiệm kiểm tra.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 51 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình vẽ một chiếc bàn bốn chân, trên mặt bàn đặt một tấm thuỷ tinh (kính) phẳng nằm nghiêng. Một bàn tay dùng thước kẻ giữ ba viên bi cùng kích thước (sắt, thuỷ tinh, gỗ) ở mép trên của tấm thuỷ tinh nghiêng; khi nâng thước lên, ba viên bi sẽ lăn xuống theo mặt nghiêng rồi rời mép tấm thuỷ tinh và bay ra theo phương ngang, rơi xuống mặt bàn ở những khoảng cách (tầm xa) khác nhau.

Lời giải

Phân tích hiện tượng

Khi ba viên bi lăn hết mặt thuỷ tinh nghiêng và rời khỏi mép tấm, mỗi viên rời đi theo phương ngang với vận tốc v0v_0 (vận tốc tại mép) rồi chuyển động như một vật ném ngang. Mép tấm thuỷ tinh cao hơn mặt bàn một đoạn hh như nhau cho cả ba viên.

Lập công thức tầm xa

Chọn gốc thời gian lúc viên bi rời mép, phân tích thành hai chuyển động thành phần:

- Theo phương thẳng đứng: rơi tự do, h=12gt2⇒t=2hgh = \dfrac{1}{2}gt^2 \Rightarrow t = \sqrt{\dfrac{2h}{g}}
- Theo phương ngang: thẳng đều, tầm xa L=v0 tL = v_0\,t

Suy ra:
L=v02hgL = v_0\sqrt{\frac{2h}{g}}

Vì hh và gg như nhau cho cả ba viên nên tầm xa chỉ phụ thuộc vận tốc ném v0v_0.

Xét vận tốc v0v_0 của ba viên

Trên mặt nghiêng (bỏ qua ma sát), gia tốc của viên bi là a=gsin⁡αa = g\sin\alpha — không phụ thuộc khối lượng. Ba viên cùng xuất phát từ một độ cao trên mặt nghiêng nên tới mép với cùng vận tốc v0v_0.

Dự đoán: Ba viên bi (sắt, thuỷ tinh, gỗ) tuy khác khối lượng nhưng cùng kích thước, cùng độ cao và cùng mặt nghiêng nên tầm xa gần bằng nhau.

Làm thí nghiệm kiểm tra: Nâng thước, cho ba viên lăn xuống và đánh dấu điểm chạm trên mặt bàn, đo tầm xa. Kết quả cho thấy tầm xa của ba viên xấp xỉ bằng nhau, đúng như dự đoán. Nếu có sai khác nhỏ là do ma sát với mặt thuỷ tinh và lực cản không khí (viên gỗ nhẹ chịu lực cản không khí đáng kể hơn nên thường bay gần hơn một chút).

Kết luận: Tầm xa của vật ném ngang L=v02hgL = v_0\sqrt{\dfrac{2h}{g}} không phụ thuộc khối lượng vật, mà chỉ phụ thuộc vận tốc ném v0v_0 và độ cao hh.

Đáp số

Dự đoán và thực nghiệm đều cho tầm xa ba viên bi xấp xỉ bằng nhau, vì L=v02h/gL = v_0\sqrt{2h/g} không phụ thuộc khối lượng

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.