Sách giáo khoa Toán 12 Tập hai

Giải Vận dụng 2 trang 23 SGK Toán 12

Bài 13. Ứng dụng hình học của tích phân   Đã kiểm chéo

Đề bài

Tính thể tích của khối chóp cụt đều có diện tích hai đáy là S0S_0, S1S_1 và chiều cao bằng hh (H.4.24). Từ đó suy ra công thức tính thể tích khối chóp đều có diện tích đáy bằng SS và chiều cao bằng hh.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 23 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.24: Khối chóp cụt đều đặt trong hệ trục toạ độ Oxyz, đỉnh chóp trùng gốc O. Trục Ox đi qua tâm hai đáy. Đáy nhỏ có diện tích S0S_0 nằm tại mặt phẳng vuông góc Ox ở hoành độ x=ax = a; đáy lớn có diện tích S1S_1 nằm ở hoành độ x=bx = b. Một mặt cắt bất kì vuông góc với Ox tại điểm có hoành độ xx (với a≤x≤ba \le x \le b) có diện tích S(x)S(x).

Lời giải

Thiết lập. Đặt khối chóp cụt đều trong hệ trục OxyzOxyz như H.4.24: đỉnh của khối chóp (khi kéo dài) trùng gốc OO, trục OxOx đi qua tâm các đáy. Đáy nhỏ (diện tích S0S_0) nằm ở mặt phẳng vuông góc OxOx tại x=ax=a, đáy lớn (diện tích S1S_1) nằm tại x=bx=b, với b−a=hb-a=h.

Gọi S(x)S(x) là diện tích mặt cắt của khối chóp bởi mặt phẳng vuông góc với OxOx tại hoành độ xx (với a≤x≤ba\le x\le b). Mặt cắt này đồng dạng với đáy, và tỉ số đồng dạng bằng tỉ số khoảng cách tới đỉnh OO, tức bằng xb\dfrac{x}{b} so với đáy lớn. Vì diện tích tỉ lệ với bình phương tỉ số đồng dạng nên
S(x)=k x2,k>0.S(x)=k\,x^2,\qquad k>0.

a) Thể tích khối chóp cụt đều.

Ta có S0=ka2, S1=kb2S_0=k a^2,\ S_1=k b^2, suy ra k a=S0\sqrt{k}\,a=\sqrt{S_0} và k b=S1\sqrt{k}\,b=\sqrt{S_1}.

Thể tích khối chóp cụt bằng tích phân diện tích mặt cắt:
V=∫abS(x) dx=∫abkx2 dx=k3(b3−a3).V=\int_a^b S(x)\,dx=\int_a^b k x^2\,dx=\frac{k}{3}\left(b^3-a^3\right).

Phân tích b3−a3=(b−a)(b2+ab+a2)b^3-a^3=(b-a)(b^2+ab+a^2), và b−a=hb-a=h, nên
V=k3 h(b2+ab+a2)=h3(kb2+k ab+ka2).V=\frac{k}{3}\,h\left(b^2+ab+a^2\right)=\frac{h}{3}\left(kb^2+k\,ab+ka^2\right).

Mà kb2=S1kb^2=S_1, ka2=S0ka^2=S_0 và k ab=(k b)(k a)=S1⋅S0=S0S1k\,ab=(\sqrt{k}\,b)(\sqrt{k}\,a)=\sqrt{S_1}\cdot\sqrt{S_0}=\sqrt{S_0S_1}. Do đó
 V=h3(S0+S1+S0S1). \boxed{\,V=\frac{h}{3}\left(S_0+S_1+\sqrt{S_0S_1}\right).\,}

b) Suy ra công thức thể tích khối chóp đều.

Khối chóp đều là trường hợp giới hạn của khối chóp cụt khi đáy nhỏ thu về một điểm (đỉnh), tức S0→0S_0\to 0. Thay S0=0S_0=0, S1=SS_1=S vào công thức trên:
V=h3(0+S+0⋅S)=13S h.V=\frac{h}{3}\left(0+S+\sqrt{0\cdot S}\right)=\frac{1}{3}S\,h.

Vậy thể tích khối chóp đều có diện tích đáy SS và chiều cao hh là V=13ShV=\dfrac{1}{3}Sh — đúng với công thức đã biết.

Đáp số

V=h3(S0+S1+S0S1)V=\dfrac{h}{3}\left(S_0+S_1+\sqrt{S_0S_1}\right)V=13ShV=\dfrac{1}{3}Sh

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.