Giải Bài 9.32 trang 98 SGK Toán 11
Đề bài
Hình 9.10 biểu diễn đồ thị của ba hàm số. Hàm số thứ nhất là hàm vị trí của một chiếc ô tô, hàm số thứ hai biểu thị vận tốc và hàm số thứ ba biểu thị gia tốc của ô tô đó. Hãy xác định đồ thị của mỗi hàm số này và giải thích.
Hình 9.10: Hệ trục toạ độ (trục hoành , trục tung ) với ba đường cong vẽ trên miền .
- Đường a (màu xanh dương): xuất phát từ một giá trị dương nhỏ tại , tăng nhanh lên một đỉnh cực đại cao (nhãn ở gần đỉnh), rồi giảm mạnh cắt trục hoành, xuống một đáy cực tiểu âm sâu, sau đó đi lên dần về 0. Đây là đường dao động mạnh nhất, biên độ lớn nhất.
- Đường b (màu xanh lá): xuất phát gần gốc, tăng lên một đỉnh cực đại vừa phải (nhãn ở đỉnh, thấp hơn đỉnh của a và lệch sang phải so với đỉnh a), rồi giảm thoải dần về gần 0.
- Đường c (màu đỏ): xuất phát gần gốc, tăng chậm và đều, gần như đơn điệu tăng rồi phẳng dần ở mức dương thấp (nhãn ở phần bên phải), là đường biến thiên chậm nhất, luôn dương.
Lời giải
Cơ sở lí thuyết. Gọi là hàm vị trí, là hàm vận tốc và là hàm gia tốc của ô tô. Theo ý nghĩa cơ học của đạo hàm, ta có và , tức là vận tốc là đạo hàm của vị trí, gia tốc là đạo hàm của vận tốc. Do đó ta nhận dạng các đồ thị dựa trên hai dấu hiệu:
- Tại điểm đồ thị của một hàm đạt cực trị (tiếp tuyến nằm ngang) thì đồ thị của đạo hàm hàm đó phải cắt trục hoành () tại đúng hoành độ ấy.
- Trên khoảng hàm số tăng thì đạo hàm của nó dương; trên khoảng hàm số giảm thì đạo hàm của nó âm.
Đồ thị c là hàm vị trí . Đường c luôn dương và gần như chỉ tăng rồi phẳng dần: ô tô liên tục tiến về phía trước nên quãng đường (vị trí) không ngừng lớn lên. Vì c luôn tăng nên đạo hàm của nó — tức vận tốc — phải luôn không âm, nghĩa là đồ thị vận tốc phải luôn nằm phía trên trục hoành.
Đồ thị b là hàm vận tốc . Đường b luôn không âm: tăng từ gần lên một đỉnh rồi giảm thoải về gần . Điều này khớp với độ dốc của đường c: lúc đầu c tăng nhanh nên dương và lớn; về sau c phẳng dần (độ dốc giảm về ) nên giảm dần về . Vì nên vị trí c luôn tăng — phù hợp với nhận xét trên. Vậy b biểu thị vận tốc.
Đồ thị a là hàm gia tốc . Đường a dao động mạnh nhất: xuất phát dương, lên đỉnh cao, cắt trục hoành, xuống đáy âm sâu rồi trở về . Điều này khớp với độ dốc của đường b:
- Lúc đầu b tăng nên : ô tô đang tăng tốc.
- Tại điểm b đạt cực đại (vận tốc lớn nhất, tiếp tuyến của b nằm ngang) thì đường a cắt trục hoành (). Vì a đạt cực đại trước khi cắt trục hoành nên đỉnh của a nằm lệch sang trái so với đỉnh của b — đúng như trong hình.
- Sau đó b giảm nên : ô tô giảm tốc, tạo đáy cực tiểu âm của đường a; cuối cùng b phẳng dần nên trở về .
Ngoài ra, đường c không thể là vận tốc hay gia tốc: nếu c là gia tốc thì nó phải đổi dấu tại đỉnh của đường vận tốc, nhưng c luôn dương; nếu c là vận tốc thì hàm vị trí tương ứng phải tăng ngày càng nhanh, không đường nào trong hình thoả mãn.
Kết luận. Đồ thị c là hàm vị trí, đồ thị b là hàm vận tốc, đồ thị a là hàm gia tốc của ô tô.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.