Sách giáo khoa Toán 11 Tập hai

Giải Bài 9.31 trang 98 SGK Toán 11

Bài tập cuối chương IX   Đã kiểm chéo

Đề bài

Đồ thị của hàm số y=axy = \dfrac{a}{x} (aa là hằng số dương) là một đường hypebol. Chứng minh rằng tiếp tuyến tại một điểm bất kì của đường hypebol đó tạo với các trục toạ độ một tam giác có diện tích không đổi.

Lời giải

Phân tích. Hàm số y=axy=\dfrac{a}{x} (a>0a>0) có đồ thị là một đường hypebol. Lấy một điểm bất kì trên đồ thị:

M(x0; ax0),x0≠0.M\left(x_0;\ \dfrac{a}{x_0}\right),\quad x_0\neq 0.

Ta sẽ viết phương trình tiếp tuyến tại MM, tìm giao điểm của tiếp tuyến với hai trục toạ độ, rồi tính diện tích tam giác tạo thành.

Bước 1. Tính đạo hàm và hệ số góc tiếp tuyến.

Với x≠0x\neq 0 ta có
y′=(ax)′=−ax2.y'=\left(\dfrac{a}{x}\right)'=-\dfrac{a}{x^{2}}.

Hệ số góc của tiếp tuyến tại MM là
k=y′(x0)=−ax02.k=y'(x_0)=-\dfrac{a}{x_0^{2}}.

Bước 2. Viết phương trình tiếp tuyến tại MM.

y=k (x−x0)+ax0=−ax02(x−x0)+ax0.y=k\,(x-x_0)+\dfrac{a}{x_0}=-\dfrac{a}{x_0^{2}}(x-x_0)+\dfrac{a}{x_0}.

Rút gọn:
y=−ax02 x+ax0+ax0=−ax02 x+2ax0.(d)y=-\dfrac{a}{x_0^{2}}\,x+\dfrac{a}{x_0}+\dfrac{a}{x_0}=-\dfrac{a}{x_0^{2}}\,x+\dfrac{2a}{x_0}.\qquad(d)

Bước 3. Tìm giao điểm của (d)(d) với hai trục toạ độ.

- Giao với trục OyOy (cho x=0x=0):
y=2ax0 ⇒ B(0; 2ax0).y=\dfrac{2a}{x_0}\ \Rightarrow\ B\left(0;\ \dfrac{2a}{x_0}\right).

- Giao với trục OxOx (cho y=0y=0):
0=−ax02 x+2ax0 ⇒ ax02 x=2ax0 ⇒ x=2x0 ⇒ A(2x0; 0).0=-\dfrac{a}{x_0^{2}}\,x+\dfrac{2a}{x_0}\ \Rightarrow\ \dfrac{a}{x_0^{2}}\,x=\dfrac{2a}{x_0}\ \Rightarrow\ x=2x_0\ \Rightarrow\ A\big(2x_0;\ 0\big).

(Vì a>0a>0 và x0≠0x_0\neq 0 nên 2x0≠02x_0\neq 0 và 2ax0≠0\dfrac{2a}{x_0}\neq 0, tức tiếp tuyến luôn cắt cả hai trục tại hai điểm khác gốc OO.)

Bước 4. Tính diện tích tam giác OABOAB.

Tam giác OABOAB vuông tại gốc toạ độ OO (hai cạnh OAOA, OBOB nằm trên hai trục vuông góc nhau), với
OA=∣2x0∣,OB=∣2ax0∣.OA=|2x_0|,\qquad OB=\left|\dfrac{2a}{x_0}\right|.

Do đó
SOAB=12⋅OA⋅OB=12 ∣2x0∣⋅∣2ax0∣=12⋅4a ∣x0∣∣x0∣=2a.S_{OAB}=\dfrac{1}{2}\cdot OA\cdot OB=\dfrac{1}{2}\,|2x_0|\cdot\left|\dfrac{2a}{x_0}\right|=\dfrac{1}{2}\cdot\dfrac{4a\,|x_0|}{|x_0|}=2a.

Kết luận. Diện tích tam giác luôn bằng
S=2a,S=2a,
không phụ thuộc vào vị trí điểm MM (tức không phụ thuộc x0x_0). Vậy tiếp tuyến tại một điểm bất kì của hypebol tạo với hai trục toạ độ một tam giác có diện tích không đổi (bằng 2a2a). ■\blacksquare

Đáp số

đpcm (diện tích không đổi, bằng 2a2a)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.