Sách giáo khoa Toán 11 Tập hai

Giải Vận dụng trang 42 SGK Toán 11

Bài 24. Phép chiếu vuông góc. Góc giữa đường thẳng và mặt phẳng   Đã kiểm chéo

Đề bài

Tâm Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo là một đường elip nhận tâm Mặt Trời làm tiêu điểm. Trong quá trình chuyển động, Trái Đất lại quay quanh trục Bắc Nam. Trục này có phương không đổi và luôn tạo với mặt phẳng chứa quỹ đạo một góc khoảng 66,5∘66,5^\circ. (Theo nationalgeographic.org).

a) Giải thích vì sao hình chiếu của trục Trái Đất trên mặt phẳng quỹ đạo (P)(P) cũng có phương không đổi.

b) Giải thích vì sao có hai thời điểm trong năm mà tại đó hình chiếu của trục Trái Đất trên mặt phẳng (P)(P) thuộc đường thẳng nối tâm Mặt Trời và tâm Trái Đất.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 42 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 7.41: Sơ đồ Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời trên quỹ đạo elip. Mặt Trời ở tâm. Bốn vị trí của Trái Đất ứng với bốn thời điểm: 21–3 Xuân phân (trên), 22–12 Đông chí (phải), 23–9 Thu phân (dưới), 22–6 Hạ chí (trái). Trục Bắc (N) – Nam (S) của Trái Đất nghiêng một góc 23,5° so với phương vuông góc quỹ đạo, giữ phương không đổi khi Trái Đất di chuyển.

Lời giải

Phân tích chung. Tâm Trái Đất và tâm Mặt Trời đều nằm trong mặt phẳng quỹ đạo (P)(P). Trục Bắc – Nam của Trái Đất là một đường thẳng Δ\Delta đi qua tâm Trái Đất, có phương không đổi và tạo với (P)(P) một góc 66,5∘66,5^\circ (tức tạo với phương vuông góc của (P)(P) một góc 23,5∘23,5^\circ).

a) Gọi u⃗\vec{u} là một vectơ chỉ phương của trục Δ\Delta. Vì trục luôn có phương không đổi nên u⃗\vec{u} là một vectơ cố định trong suốt quá trình chuyển động.

Phân tích u⃗\vec{u} thành hai thành phần: một thành phần uP⃗\vec{u_P} nằm trong mặt phẳng (P)(P) và một thành phần n⃗\vec{n} vuông góc với (P)(P):
u⃗=uP⃗+n⃗.\vec{u}=\vec{u_P}+\vec{n}.
Khi chiếu vuông góc trục Δ\Delta xuống (P)(P), thành phần n⃗\vec{n} bị triệt tiêu, nên hình chiếu của Δ\Delta là đường thẳng trong (P)(P) nhận uP⃗\vec{u_P} làm vectơ chỉ phương.

Vì trục tạo với (P)(P) góc 66,5∘≠90∘66,5^\circ\neq 90^\circ nên Δ\Delta không vuông góc với (P)(P), do đó uP⃗≠0⃗\vec{u_P}\neq\vec{0} (hình chiếu thực sự là một đường thẳng, không suy biến thành một điểm).

Do u⃗\vec{u} cố định và mặt phẳng (P)(P) cố định nên uP⃗\vec{u_P} cũng là một vectơ cố định. Vậy hình chiếu của trục Trái Đất trên (P)(P) luôn có phương không đổi (đpcm).

b) Theo câu a), hình chiếu của trục trên (P)(P) là đường thẳng dd đi qua tâm Trái Đất và có phương cố định uP⃗\vec{u_P}.

Đường thẳng nối tâm Mặt Trời và tâm Trái Đất (gọi là đường ℓ\ell) cũng nằm trong (P)(P) và đi qua tâm Trái Đất. Vì cả dd và ℓ\ell đều đi qua tâm Trái Đất nên hình chiếu dd thuộc (trùng) đường ℓ\ell khi và chỉ khi dd và ℓ\ell cùng phương, tức là khi tâm Mặt Trời nằm trên đường thẳng dd.

Trong một năm, Trái Đất đi hết một vòng quanh Mặt Trời trên quỹ đạo elip, nên phương của đường nối tâm Mặt Trời – tâm Trái Đất (phương của ℓ\ell) quét đủ mọi hướng, quay trọn một vòng 360∘360^\circ. Trong khi đó phương của dd cố định. Một đường thẳng cố định đi qua tâm Trái Đất cắt quỹ đạo elip (đường cong kín bao quanh Mặt Trời) tại đúng hai vị trí nằm về hai phía của Mặt Trời. Tại hai vị trí đó, tâm Trái Đất, tâm Mặt Trời và phương uP⃗\vec{u_P} thẳng hàng, nghĩa là dd trùng ℓ\ell.

Vậy có đúng hai thời điểm trong năm mà hình chiếu của trục Trái Đất trên (P)(P) thuộc đường thẳng nối tâm Mặt Trời và tâm Trái Đất (đó chính là hai ngày Hạ chí 22−622-6 và Đông chí 22−1222-12) (đpcm).

Đáp số

đpcmđpcm (hai thời điểm: Hạ chí 22-6 và Đông chí 22-12)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.