Giải Luyện tập và vận dụng 3 trang 164 SGK Sinh học 12
Đề bài
Hãy lấy một ví dụ về diễn thế ở địa phương em đang sinh sống (đồng ruộng, khu rừng, hồ nước, công viên, khu vực đổ rác thải,...). Nguyên nhân nào gây ra diễn thế ở quần xã đó? Quần xã đang tăng dần đa dạng sinh học hay đang suy thoái? Cần phải làm gì để chống suy thoái, bảo tồn và phát triển quần xã đó?
Lời giải
Ví dụ: Diễn thế ở một hồ nước (ao, đầm) tại địa phương
a) Mô tả ví dụ về diễn thế
Tại địa phương em có một hồ nước (ao) nhỏ. Ban đầu hồ sâu, nước trong, quần xã chủ yếu gồm các loài sinh vật nổi (tảo, động vật phù du) và một số loài cá. Theo thời gian, xác sinh vật, lá cây rụng và phù sa lắng đọng làm đáy hồ nông dần. Thực vật thủy sinh (rong, bèo, sen, súng) phát triển mạnh ở ven bờ rồi lan dần ra giữa hồ. Hồ bị bồi lấp dần, biến thành vùng đất lầy, cỏ và cây bụi mọc lên, cuối cùng có thể trở thành một vùng đất trên cạn với quần xã thực vật trên cạn. Đây là diễn thế thứ sinh (hoặc diễn thế nguyên sinh nếu khởi đầu từ nền đất trống chưa có sinh vật) diễn ra ngay trên môi trường đã có quần xã sinh vật sinh sống.
b) Nguyên nhân gây ra diễn thế
- *Nguyên nhân bên ngoài:* sự bồi lắng phù sa, xác sinh vật, lá cây rụng làm hồ nông dần; tác động của con người như xả thải, lấp hồ, nuôi trồng thủy sản.
- *Nguyên nhân bên trong:* hoạt động sống của chính các loài trong quần xã — sự cạnh tranh gay gắt giữa các loài, sự phát triển mạnh của nhóm thực vật thủy sinh làm thay đổi điều kiện môi trường (giảm độ sâu, giảm ôxy hòa tan), khiến loài ưu thế biến đổi và thay thế nhau. Hoạt động của loài ưu thế là nguyên nhân bên trong quan trọng làm biến đổi quần xã.
c) Quần xã đang tăng đa dạng hay suy thoái
Nếu diễn thế diễn ra theo hướng tự nhiên, không bị con người làm ô nhiễm nặng, quần xã thường tăng dần độ đa dạng sinh học: số lượng loài và số lượng cá thể tăng, lưới thức ăn trở nên phức tạp hơn, cấu trúc quần xã ổn định dần tiến tới quần xã đỉnh cực (ổn định tương đối).
Ngược lại, nếu hồ bị ô nhiễm do nước thải, rác thải, dư thừa chất dinh dưỡng (phú dưỡng) thì quần xã suy thoái: tảo nở hoa, thiếu ôxy, nhiều loài cá và động vật thủy sinh chết, độ đa dạng giảm.
d) Biện pháp chống suy thoái, bảo tồn và phát triển quần xã
- Không xả nước thải sinh hoạt, chất thải chăn nuôi, rác thải xuống hồ; xử lý nước thải trước khi thải ra.
- Hạn chế dùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật gần hồ để tránh phú dưỡng.
- Nạo vét, khơi thông định kỳ, trồng cây ven bờ giữ đất, chống bồi lấp.
- Khai thác cá và thủy sản hợp lí, không đánh bắt tận diệt; thả bổ sung các loài bản địa.
- Tuyên truyền, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường nước cho người dân địa phương.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.