Sách giáo khoa Sinh học 11

Giải Câu hỏi trang 57 SGK Sinh học 11

Bài 9. Hô hấp ở động vật   Đã kiểm chéo

Đề bài

Nghiên cứu Hình 9.4 và 9.5, cho biết tại sao hệ hô hấp của Cá xương trao đổi khí với nước rất hiệu quả.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 57 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hai hình minh hoạ cấu tạo và hoạt động thông khí của mang Cá xương.

Hình 9.4 – Cấu tạo mang Cá xương (a) và hiện tượng dòng chảy song song, ngược chiều (b):

a) Ảnh một con cá xương với phần nắp mang được mở ra để lộ mang. Mỗi bên đầu cá có một đôi mang; mỗi mang gồm 4 cung mang. Phóng to một cung mang cho thấy trên mỗi cung mang có hàng trăm sợi mang xếp sát nhau thành hai dãy (như răng lược).

b) Phóng to một phần sợi mang: mỗi sợi mang mang nhiều phiến mang (các lá mỏng) nằm xen kẽ nhau. Nước (giàu O₂) chảy qua khe giữa các phiến mang theo một chiều (mũi tên chỉ 'chiều dòng nước'), trong khi máu chảy trong hệ mao mạch của phiến mang theo chiều NGƯỢC LẠI với chiều dòng nước (mũi tên chỉ 'chiều máu chảy trong mao mạch'). Nhờ máu và nước chảy song song và ngược chiều nên dọc suốt phiến mang luôn có chênh lệch nồng độ O₂ giữa nước và máu, giúp O₂ liên tục khuếch tán từ nước vào máu (tối ưu hoá trao đổi khí).

Hình 9.5 – Thông khí ở Cá xương, gồm hai pha: (a) Hít vào và (b) Thở ra. Trình tự các bước được đánh số trên hình:

a) Hít vào: (1) Nắp mang đóng; (3) Miệng mở ra, nước đi vào; (2) Nền khoang miệng hạ xuống làm khoang miệng và khoang mang rộng ra, áp suất giảm nên nước bị hút từ ngoài vào khoang miệng.

b) Thở ra: (1) Miệng ngậm lại; (3) Nắp mang mở ra; (2) Nền khoang miệng nâng lên làm khoang miệng và khoang mang hẹp lại, áp suất tăng đẩy nước; (4) Nước đi ra ngoài qua khe nắp mang.

Hai pha hít vào – thở ra phối hợp nhịp nhàng nhờ hoạt động của các cơ hô hấp (đóng/mở miệng và nắp mang, nâng/hạ nền khoang miệng), tạo ra dòng nước giàu O₂ chảy qua mang theo MỘT CHIỀU liên tục, không bị ngắt quãng.

Lời giải

Hệ hô hấp của Cá xương trao đổi khí với nước rất hiệu quả nhờ có đầy đủ bốn đặc điểm của bề mặt trao đổi khí kết hợp với cơ chế dòng chảy song song, ngược chiều và thông khí một chiều, liên tục:

a) Diện tích bề mặt trao đổi khí rất lớn
- Mỗi bên đầu cá có một đôi mang, mỗi mang gồm 4 cung mang; trên mỗi cung mang có hàng trăm sợi mang, và mỗi sợi mang lại mang rất nhiều phiến mang (Hình 9.4a, b).
- Cách sắp xếp phân nhánh nhiều tầng (cung mang → sợi mang → phiến mang) làm cho tổng diện tích bề mặt mang tiếp xúc với nước là cực lớn, giúp khuếch tán được nhiều khí.

b) Bề mặt trao đổi khí mỏng và ẩm ướt
- Các phiến mang rất mỏng, bên trong có hệ mao mạch dày đặc, thành mao mạch và thành phiến mang chỉ gồm một lớp tế bào.
- Nước luôn chảy qua làm bề mặt mang luôn ẩm ướt → O₂ và CO₂ dễ hoà tan và khuếch tán nhanh qua một khoảng cách rất ngắn.

c) Dòng máu và dòng nước chảy song song, ngược chiều (cơ chế dòng chảy ngược)
- Trong phiến mang, nước giàu O₂ chảy theo một chiều, còn máu trong mao mạch chảy theo chiều ngược lại (Hình 9.4b).
- Nhờ ngược chiều nên dọc suốt chiều dài phiến mang luôn duy trì được sự chênh lệch nồng độ O₂ giữa nước và máu (nước luôn có O₂ cao hơn máu ở mọi điểm tiếp xúc).
- Vì vậy O₂ liên tục khuếch tán từ nước vào máu trên toàn bộ phiến mang, giúp máu lấy được tới khoảng 80% lượng O₂ hoà tan trong nước — hiệu quả hơn nhiều so với kiểu dòng chảy cùng chiều.

d) Thông khí liên tục, một chiều qua mang
- Nhờ hoạt động nhịp nhàng của các cơ hô hấp: pha hít vào (nắp mang đóng, miệng mở, nền khoang miệng hạ xuống làm áp suất giảm → hút nước vào) và pha thở ra (miệng ngậm, nắp mang mở, nền khoang miệng nâng lên làm áp suất tăng → đẩy nước ra qua khe nắp mang) (Hình 9.5a, b).
- Hai pha phối hợp tạo ra dòng nước giàu O₂ chảy qua mang theo một chiều, liên tục, không bị ngắt quãng, luôn mang O₂ mới đến và cuốn CO₂ đi, duy trì ổn định sự chênh lệch nồng độ khí ở bề mặt mang.

Kết luận: Sự kết hợp giữa diện tích bề mặt lớn, bề mặt mỏng và ẩm ướt, cơ chế dòng chảy song song ngược chiều và thông khí một chiều liên tục làm cho hệ hô hấp của Cá xương trao đổi khí với nước rất hiệu quả.

Đáp số

Bề mặt mang có diện tích rất lớn, mỏng, ẩm ướt (đủ 4 đặc điểm bề mặt trao đổi khí)Máu và nước chảy song song, ngược chiều → luôn có chênh lệch nồng độ O₂ nên O₂ liên tục khuếch tán từ nước vào máu (lấy được ~80% O₂)Thông khí một chiều, liên tục qua mang nhờ phối hợp nhịp nhàng hai pha hít vào – thở ra

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.