Giải Câu 3 trang 79 SGK Ngữ văn 9

Gợi ý trả lời

a) Phân tích tâm trạng của tác giả thể hiện trong bài thơ

Bài thơ ra đời dịp đầu xuân 1927, khi Phan Bội Châu đã bị thực dân Pháp giam lỏng ở Huế — "ông già Bến Ngự". Hoàn cảnh ấy khiến tâm trạng nhà thơ đan xen nhiều cung bậc:

- Nỗi đau đớn, xót xa, tủi hổ trước thực trạng đất nước và cảnh ngộ bất lực của mình. Sau tiếng gọi tha thiết "Dậy! Dậy! Dậy!", là nỗi niềm "Thẹn cùng sông, buồn cùng núi, tủi cùng trăng", "Hai mươi năm lẻ đã từng chua với xót". Nhà thơ ý thức mình đã già yếu, chỉ còn "Tháng ngày khuây khỏa lũ đầu xanh", không còn trực tiếp gánh vác được việc cứu nước — đằng sau là niềm chua chát của một chí sĩ từng sôi nổi nay bị cầm chân.

- Sự thao thức, trăn trở, không nguôi lo lắng cho vận mệnh dân tộc. Dù bị giam lỏng, tâm hồn tác giả vẫn hướng về đất nước, canh cánh câu hỏi về con đường phía trước của dân tộc — nỗi niềm của người cả đời ôm một chí lớn: giải phóng dân tộc.

- Niềm tin, niềm hi vọng và khát vọng mãnh liệt gửi gắm vào thanh niên. Đây là tâm trạng nổi bật, bao trùm. Nhân dịp Tết — dịp đổi mới, khởi đầu — nhà thơ không chúc tài lộc mà kêu gọi, cổ vũ thanh niên hãy thức dậy, "đổi mới", "Ghé vai vào gánh vác cựu giang san", gột rửa cái cũ kĩ, hèn yếu để "Xối máu nóng rửa vết nhơ nô lệ". Giọng thơ hào hùng, giục giã cho thấy bầu nhiệt huyết chưa hề nguội lạnh, tấm lòng vẫn cháy bỏng tình yêu nước và niềm tin vào tương lai.

→ Tâm trạng của tác giả là sự hòa quyện giữa nỗi đau, niềm trăn trở của người anh hùng sa cơ với ngọn lửa nhiệt huyết, niềm tin và khát vọng truyền trao lí tưởng cứu nước cho thế hệ trẻ.

b) Nhận xét về đặc điểm lời thơ biểu đạt tâm trạng đó

- Lời thơ mang giọng điệu hào hùng, thống thiết, giàu tính kêu gọi, cổ động. Bài thơ nhiều câu cầu khiến, cảm thán, nhiều lời hô gọi trực tiếp ("Dậy! Dậy! Dậy!") như một lời hiệu triệu, phù hợp mục đích thức tỉnh, khích lệ thanh niên.

- Ngôn ngữ mạnh mẽ, dứt khoát, giàu hình ảnh và sức biểu cảm. Tác giả dùng những động từ, hình ảnh gân guốc, quyết liệt ("xối máu nóng", "rửa vết nhơ nô lệ"…) để thể hiện ý chí và nhiệt huyết sục sôi.

- Thể thơ (hát nói) tương đối tự do, câu thơ dài ngắn linh hoạt, nhịp điệu dồn dập, gấp gáp, tạo khí thế sôi nổi, thôi thúc, rất hợp với tâm trạng khẩn thiết và lời kêu gọi hành động.

→ Chính lời thơ mạnh mẽ, giọng điệu tha thiết mà hào sảng ấy đã truyền tải trọn vẹn tâm trạng vừa đau đáu việc nước, vừa tràn đầy niềm tin, khát vọng của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu.