Sách giáo khoa Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài 3 trang 87 SGK Ngữ văn 8

Thực hành tiếng Việt (Sắc thái nghĩa của từ ngữ)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Theo em, các từ in đậm trong từng nhóm câu sau đây có thể thay thế cho nhau được không? Vì sao?

a. – Cuộc kháng chiến vĩ đại ấy là một minh chứng hùng hồn cho tinh thần yêu nước của nhân dân ta.
– Anh ấy có một thân hình to lớn, săn chắc.

b. – Không thể thống kê chính xác số người chết trong nạn đói năm 1945.
– Người chiến sĩ ấy đã hi sinh trong một trận chiến ở biên giới phía Bắc.
– Cụ tôi đã mất cách đây năm năm.

Gợi ý trả lời

a. Hai từ in đậm vĩ đại (cuộc kháng chiến vĩ đại) và to lớn (thân hình to lớn) KHÔNG thể thay thế cho nhau được.

- Cả hai từ đều có nét nghĩa chung chỉ mức độ, quy mô lớn hơn bình thường.
- Nhưng vĩ đại mang sắc thái trang trọng, ngợi ca, dùng để chỉ những sự vật, sự việc lớn lao, có ý nghĩa cao cả về tinh thần (cuộc kháng chiến, sự nghiệp, con người lịch sử...).
- Còn to lớn chỉ mang nét nghĩa về kích thước, tầm vóc vật chất bề ngoài (thân hình, đồ vật...), sắc thái trung hòa, bình thường.
- Vì vậy không thể nói "cuộc kháng chiến to lớn" (mất đi sự trang trọng, ngợi ca) hay "thân hình vĩ đại" (không phù hợp, gây buồn cười vì dùng từ trang trọng để tả vóc dáng).

b. Ba từ in đậm chết, hi sinh, mất KHÔNG thể thay thế cho nhau được.

- Cả ba từ đều có nét nghĩa chung chỉ sự chấm dứt sự sống của con người.
- Nhưng mỗi từ mang một sắc thái nghĩa khác nhau:
- chết: sắc thái trung hòa, nói về sự kết thúc sự sống một cách khách quan, bình thường (số người chết trong nạn đói).
- hi sinh: sắc thái trang trọng, tôn kính, chỉ cái chết cao đẹp vì lí tưởng, vì Tổ quốc, vì nghĩa lớn (người chiến sĩ hi sinh).
- mất: sắc thái trang trọng nhưng nhẹ nhàng, giảm bớt sự đau buồn, thường dùng với thái độ kính trọng, tiếc thương đối với người thân, người lớn tuổi (cụ tôi đã mất).
- Vì sắc thái nghĩa khác nhau nên không thể thay thế: không nói "người chiến sĩ đã chết" (làm mất đi sự tôn kính) hay "số người hi sinh trong nạn đói" (sai vì nạn đói không phải cái chết vì lí tưởng).

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.