Giải Bài 1 trang 86 SGK Ngữ văn 8
Đề bài
Phân biệt sắc thái nghĩa của các từ ngữ sau và cho ví dụ để làm rõ sự khác nhau về cách dùng giữa các từ ngữ đó:
a. ngắn và cụt lủn
b. cao và lêu nghêu
c. lên tiếng và cao giọng
d. chậm rãi và chậm chạp
Gợi ý trả lời
Phân biệt sắc thái nghĩa và cho ví dụ
Trong mỗi cặp, hai từ ngữ gần nghĩa nhưng khác nhau về sắc thái nghĩa (thái độ, cách đánh giá) nên cách dùng cũng khác nhau.
a. ngắn và cụt lủn
- *ngắn*: từ có sắc thái trung tính, chỉ đặc điểm có độ dài, kích thước nhỏ hơn mức bình thường; dùng để miêu tả khách quan.
- *cụt lủn*: có sắc thái tiêu cực (chê), chỉ cái quá ngắn, thiếu hụt, trông cộc lốc, không đầy đủ, gây cảm giác khó chịu.
- Ví dụ:
- Chiếc bút chì đã dùng gần hết nên rất *ngắn*. (miêu tả bình thường)
- Nó trả lời *cụt lủn*, chỉ mấy tiếng rồi bỏ đi. (chê thái độ nói năng cộc lốc)
b. cao và lêu nghêu
- *cao*: sắc thái trung tính, chỉ chiều cao hơn mức bình thường, thường mang nghĩa tốt khi nói về vóc dáng.
- *lêu nghêu*: sắc thái tiêu cực/giễu cợt, chỉ dáng cao nhưng gầy, mất cân đối, lênh khênh, trông vụng về, không đẹp.
- Ví dụ:
- Cầu thủ bóng rổ thường rất *cao*. (miêu tả bình thường, có phần khen)
- Cậu ta *lêu nghêu*, gầy guộc, đi đứng lóng ngóng. (chê dáng người)
c. lên tiếng và cao giọng
- *lên tiếng*: sắc thái trung tính/tích cực, chỉ việc cất tiếng nói ra, bày tỏ ý kiến, thái độ (thường để bênh vực, đòi hỏi điều đúng).
- *cao giọng*: sắc thái tiêu cực, chỉ cách nói to, lên gân với vẻ hống hách, kẻ cả, lấn át người khác.
- Ví dụ:
- Mọi người cùng *lên tiếng* bảo vệ lẽ phải. (đánh giá tốt)
- Anh ta *cao giọng* dạy đời, coi thường người xung quanh. (chê thái độ)
d. chậm rãi và chậm chạp
- *chậm rãi*: sắc thái tích cực, chỉ sự chậm nhưng khoan thai, từ tốn, bình tĩnh, chủ động.
- *chậm chạp*: sắc thái tiêu cực, chỉ sự chậm do nặng nề, trì trệ, kém nhanh nhẹn, làm việc không hiệu quả.
- Ví dụ:
- Ông cụ *chậm rãi* kể lại câu chuyện ngày xưa. (khen vẻ điềm đạm)
- Cậu làm việc *chậm chạp*, mãi vẫn chưa xong. (chê sự trì trệ)
Kết luận: Trong mỗi cặp, từ thứ nhất (*ngắn, cao, lên tiếng, chậm rãi*) mang sắc thái trung tính hoặc tích cực, dùng để miêu tả, đánh giá bình thường/khen; từ thứ hai (*cụt lủn, lêu nghêu, cao giọng, chậm chạp*) mang sắc thái tiêu cực (chê), bộc lộ thái độ không hài lòng. Vì vậy phải chọn từ phù hợp với nội dung và thái độ muốn biểu đạt.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.