Giải Câu hỏi trang 42 SGK Ngữ văn 12
Đề bài
NGỮ LIỆU: Giấc ngủ của tôi đương ngon, thình lình bị tan bởi mấy tiếng lộc cộc của guốc, và gậy nện xuống thềm gạch. Tôi bừng mắt ra, trời đã sáng rõ, trong nhà lố nhố mấy ông cụ già khăn áo tề chỉnh, Lăng Vân đang xoăn xoe chào mời các cụ một cách cung kính. Giữ lễ xã giao với người lạ, tôi vội tung chăn ngồi dậy và đương lúng túng chưa biết nên ở đó hay lánh đi đâu, Lăng Vân đã bưng đến chỗ tôi ngồi một bộ bàn chè, một siêu nước sôi, bảo tôi cứ việc pha nước và uống tự nhiên.
Người đến mỗi lúc một đông. Già có, trẻ có, đứng bóng có. Toàn là đàn ông tất cả. Trong nhà giường phản chật hết, người nhà phải quét cái thềm mưa ướt rờm rợp, rồi trải chiếu lên, để làm chỗ ngồi cho mấy ông tí nhau.
Hàng xóm vẫn lục tục kéo đến với những bàn chân đất lấm bê bê. Ai cũng như nấy, sau khi đã đến bể nước giội qua, người ta đi nhón lên thềm, chùi chân vào cái chổi rơm làm phép, rồi bước xàm xạp lên chiếu.
– Sao không lấy gì mà che, lại đi đội trời thế kia! Nước mưa ướt cả đồ lễ!
Tiếng thét dõng dạc của một ông già ở phản bên kia vừa dứt, thì ở dưới sân, một người vừa lù lù bưng mâm xôi gà lên thềm và đặt vào chiếc phản giữa. Rồi một người khác để luôn lên đó hai chai rượu lớn. Con gà cũng không nhỏ lắm, ước chừng một người ăn cố mới hết. Cỗ xôi vừa kín cái lòng mâm đồng, nó phải độ bốn đấu gạo! Còn hai chai rượu thì đầy ăm ắp, hạng chai ba phần tư lít.
Mọi người ngồi yên, một ông đàn anh ra lệnh:
– Hàng xóm đã đến đông đủ! Thằng Mới đem làm cỗ đi!
Thì ra cái người đội mâm xôi gà lúc nãy chính là mõ làng. Hắn dạ một tiếng thật dài rồi khép nép đứng tựa bên cột:
– Thưa các cụ làm bao nhiêu cỗ?
Ông đàn anh ấy lại lên giọng:
– Mày trông xem có bao nhiêu người kiến tại.
Thằng Mới liếc mắt một lượt từ trong nhà ra đến ngoài thềm, rồi thưa:
– Bẩm ba mươi người tất cả.
Việc đan xen giữa yếu tố miêu tả, tự sự và ngôn ngữ đối thoại có hiệu quả như thế nào?
Gợi ý trả lời
Phân tích hiệu quả của việc đan xen yếu tố miêu tả, tự sự và ngôn ngữ đối thoại trong đoạn trích
Đoạn trích dựng lại một buổi tụ họp của dân làng (một "cỗ" ở nông thôn Bắc Bộ xưa) qua điểm nhìn của nhân vật "tôi". Nhà văn đã khéo léo đan cài ba yếu tố: tự sự (kể sự việc diễn tiến), miêu tả (tả người, tả cảnh, tả đồ lễ) và ngôn ngữ đối thoại (lời các nhân vật). Sự phối hợp ấy tạo nên nhiều hiệu quả nghệ thuật:
a) Tái hiện sinh động, chân thực khung cảnh và không khí buổi tụ họp
- Yếu tố tự sự làm nên mạch vận động của cảnh: từ lúc "tôi" tỉnh giấc, người làng "mỗi lúc một đông", "lục tục kéo đến", đến lúc bưng mâm xôi gà, đặt rượu, rồi ông đàn anh ra lệnh và mõ làng đếm người. Nhờ đó cảnh vật không tĩnh mà cứ lớp lang hiện ra, lôi cuốn người đọc dõi theo.
- Yếu tố miêu tả đan vào từng bước kể khiến khung cảnh hiện lên cụ thể, giàu hình ảnh và âm thanh: "mấy tiếng lộc cộc của guốc", "khăn áo tề chỉnh", "những bàn chân đất lấm bê bê", "bước xàm xạp lên chiếu", con gà, cỗ xôi "độ bốn đấu gạo", hai chai rượu "đầy ăm ắp"… Những chi tiết miêu tả tỉ mỉ ấy vừa tả thực vừa gợi được nếp sinh hoạt, phong tục làng quê.
- Khi tự sự và miêu tả hòa quyện, người đọc như được chứng kiến trực tiếp một buổi "vào đám" của làng, cảm nhận được cả cái đông đúc, xô bồ lẫn vẻ trịnh trọng của nghi thức.
b) Khắc họa rõ nét tính cách, thân phận và quan hệ tôn ti của các nhân vật
- Ngôn ngữ đối thoại cá thể hóa từng hạng người: lời "thét dõng dạc" của ông già, lời "lên giọng", "ra lệnh" của ông đàn anh ("Thằng Mới đem làm cỗ đi!", "Mày trông xem có bao nhiêu người kiến tại") cho thấy uy quyền, bề trên; còn mõ làng thì "dạ một tiếng thật dài", "khép nép", thưa gửi "Bẩm…", "Thưa các cụ…" bộc lộ thân phận thấp hèn, nhẫn nhịn.
- Qua cách xưng hô "mày – tao", lối ra lệnh cộc lốc đặt cạnh lời "bẩm", "thưa" cung kính, lời thoại làm nổi bật trật tự tôn ti ngôi thứ hà khắc chốn đình trung và sự phân biệt sang – hèn trong xã hội làng xã xưa — điều mà nếu chỉ kể và tả thì khó lột tả sâu sắc đến thế.
c) Tạo nhịp điệu linh hoạt, tránh đơn điệu và tăng sức hấp dẫn cho lối trần thuật
- Những đoạn kể – tả kéo dài bỗng được "cắt nhịp" bằng lời thoại ngắn, dứt khoát, khiến mạch văn lúc khoan lúc nhặt, vừa thong thả quan sát vừa dồn dập, sống động. Đối thoại xuất hiện đúng lúc giúp cảnh "động" hẳn lên, như sân khấu đang diễn trước mắt.
d) Gửi gắm thái độ, giọng điệu của người kể chuyện (sắc thái trào phúng, phê phán)
- Điểm nhìn của nhân vật "tôi" — người lạ, đứng ngoài quan sát — kết hợp với những chi tiết miêu tả được lựa chọn (chùi chân "làm phép", so đo cỗ to cỗ nhỏ, cảnh đếm người ăn cỗ) và lời thoại hống hách của bề trên tạo nên giọng điệu hài hước, châm biếm kín đáo, qua đó nhà văn phê phán những hủ tục, thói trọng miếng ăn, ngôi thứ nặng nề nơi làng quê phong kiến.
Kết luận: Việc đan xen nhuần nhuyễn giữa tự sự, miêu tả và ngôn ngữ đối thoại giúp đoạn trích vừa tái hiện sinh động, chân thực bức tranh sinh hoạt làng quê, vừa khắc họa sắc nét tính cách và thân phận nhân vật cùng quan hệ tôn ti xã hội, đồng thời tạo nhịp điệu linh hoạt và bộc lộ thái độ phê phán, trào phúng của người kể chuyện — làm nên sức hấp dẫn và chiều sâu tư tưởng cho văn bản tự sự.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.