Giải Câu 7 trang 27 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Câu 7 (trang 27). Điểm đáng chú ý của phần kết thúc và các phương án kết thúc khác.

a) Điểm đáng chú ý của phần kết thúc tác phẩm.

- *Kết thúc được xây dựng theo lối "mở" và tăng cấp, dồn nén bất ngờ về cuối.* Sau cả một màn độc thoại dài dòng, ba hoa của Va-ren, tác phẩm không khép lại bằng lời đối đáp của Phan Bội Châu mà bằng sự im lặng của cụ. Thái độ ấy lại được đặc tả qua những chi tiết rất nhỏ nhưng giàu sức nặng: *"đôi ngọn râu mép người tù nhếch lên một chút rồi lại hạ xuống ngay"* và nụ cười "mỉm cười một cách kín đáo" — cái im lặng khinh bỉ nói nhiều hơn mọi lời.

- *Có thêm phần "tái bút" (T.B.) đầy bất ngờ và hóm hỉnh.* Khi tưởng như truyện đã kết thúc, tác giả lại thêm một lời tái bút dẫn lời một nhân chứng khác quả quyết rằng Phan Bội Châu đã nhổ vào mặt Va-ren. Chi tiết này nâng thái độ của người tù lên một bậc: từ *nhếch râu mép → mỉm cười khinh bỉ → nhổ vào mặt*, tạo thành một bậc thang tăng tiến của sự coi thường. Đáng chú ý là các chi tiết đều được đặt dưới dạng lời "quả quyết" của những nhân chứng khác nhau, càng tô đậm sắc thái lấp lửng, hài hước.

- *Dụng ý nghệ thuật:* lối kết thúc nhiều tầng, lấp lửng này vừa tô đậm khí phách hiên ngang, lòng tự trọng và tinh thần bất khuất của bậc "anh hùng, vị thiên sứ, đấng xả thân vì độc lập" Phan Bội Châu, vừa đẩy tính chất lố bịch, thất bại thảm hại của Va-ren và cái gọi là "thiện chí" của chính quyền thực dân lên đỉnh điểm. Giọng điệu châm biếm, hài hước được giữ đến tận dòng cuối, khiến tiếng cười trào phúng thêm sâu cay.

b) Những phương án kết thúc khác có thể nghĩ đến (xét theo góc nhìn người sáng tác).

- *Kết thúc ở sự im lặng:* dừng lại ngay ở hình ảnh Phan Bội Châu dửng dưng, im lặng trước Va-ren. Cách này hàm súc, để người đọc tự suy ngẫm, nhưng sức tố cáo và chất trào phúng sẽ nhẹ hơn.

- *Kết thúc bằng một lời đối đáp trực diện của Phan Bội Châu:* để cụ cất tiếng bác bỏ, vạch mặt luận điệu dụ dỗ của Va-ren. Cách này mạnh mẽ, trực tiếp nhưng lại đánh mất sự tương phản "nói nhiều - im lặng" vốn là đòn bẩy nghệ thuật của truyện, và làm giảm vẻ cao ngạo, điềm tĩnh của người anh hùng.

- *Kết thúc đóng kín ngay ở nụ cười kín đáo,* bỏ phần tái bút: truyện vẫn trọn vẹn nhưng sẽ thiếu đi chi tiết "nhổ vào mặt" — cú điểm nhấn bất ngờ, hả hê làm bật tiếng cười châm biếm.

- *So sánh và đánh giá:* So với các phương án trên, cách kết thúc mà tác giả lựa chọn — im lặng + mỉm cười + tái bút "nhổ vào mặt" — là tối ưu: vừa kín đáo, hàm súc, vừa tăng tiến bất ngờ, giữ trọn giọng trào phúng và làm nổi bật tối đa sự đối lập giữa nhân cách cao cả của Phan Bội Châu và bản chất lố bịch của Va-ren. (Đây là câu hỏi mở, học sinh có thể đề xuất phương án khác miễn là lí giải hợp lí theo dụng ý nghệ thuật.)