Giải Bài 1 trang 114 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Đoạn trích trong SGK Ngữ văn 12 (Kết nối tri thức) là Cảnh VII và đoạn kết của vở kịch. Có thể chia thành bốn lớp kịch (bốn cuộc đối thoại) nối tiếp nhau, mỗi lớp đẩy xung đột lên một nấc cao hơn.

a) Lớp 1 — Cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt

Sau mấy tháng trú ngụ trong thân xác anh hàng thịt, Hồn Trương Ba chán ngán, đau khổ vì phải sống nhờ, sống lệ thuộc. Hồn muốn tách ra, tuyên bố mình vẫn có một đời sống riêng "nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn". Nhưng Xác hàng thịt cười nhạo, dồn Hồn vào thế đuối lí: chính Hồn đã phải chiều theo những đòi hỏi của Xác (thèm ăn ngon, tát con tóe máu, xao xuyến trước vợ anh hàng thịt…). Xác nêu ra "trò chơi tâm hồn" và buộc Hồn thừa nhận không thể tồn tại tách rời thể xác. Cuối cùng Hồn cay đắng, bần thần nhập lại vào Xác.

b) Lớp 2 — Cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và những người thân (vợ, cháu gái, con dâu)

Những người thân lần lượt bày tỏ nỗi đau vì sự thay đổi, tha hóa của Trương Ba. Vợ buồn tủi, đòi bỏ đi "để ông được thảnh thơi… với cô vợ anh hàng thịt". Cái Gái — đứa cháu ông yêu quý nhất — kiên quyết chối bỏ, phản ứng dữ dội vì "ông nội" thô lỗ, vụng về đã làm gãy chồi non, giẫm nát cây cối trong vườn. Chị con dâu, tuy thấu hiểu và cảm thông, cũng đành thú nhận ngày càng thấy bố chồng "đổi khác dần, mất mát dần", "không còn nhận ra thầy nữa". Trương Ba vỡ lẽ, thấm thía bi kịch bị chính người thân xa lánh, chối từ.

c) Lớp 3 — Cuộc đối thoại giữa Hồn Trương Ba và Đế Thích

Đây là lớp kịch tập trung tư tưởng của tác phẩm. Trương Ba thẳng thắn phủ nhận lối sống chắp vá: "Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn". Ông phê phán quan niệm sống chỉ cốt tồn tại của Đế Thích. Khi cu Tị chết, Đế Thích định cho hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị, nhưng ông hình dung viễn cảnh trớ trêu, vô nghĩa và dứt khoát từ chối. Trương Ba xin cho cu Tị được sống lại, còn mình thì chấp nhận chết hẳn — một quyết định dũng cảm để giữ trọn nhân cách.

d) Lớp 4 — Đoạn kết

Hồn Trương Ba trả lại thân xác cho anh hàng thịt, chấp nhận cái chết. Nhưng ông vẫn "còn lại" trong tình yêu thương, trong kí ức những người thân: giữa màu xanh của vườn cây, bên cu Tị và cái Gái đang gieo hạt, hình ảnh Trương Ba hiền hậu hiện về. Kết thúc vừa bi vừa mang ý nghĩa thanh lọc, khẳng định sự bất tử của những giá trị tinh thần tốt đẹp.

Nhận xét về diễn biến các sự kiện:

- Các sự kiện được sắp xếp theo trình tự tăng tiến, dồn nén xung đột từ thấp đến cao: từ mâu thuẫn bên trong con người (Hồn – Xác), đến mâu thuẫn với người thân, rồi lên tới đỉnh điểm là cuộc đối thoại tư tưởng với Đế Thích và cách giải quyết (cái chết).
- Mỗi lớp kịch đều khoét sâu thêm bi kịch bị tha hóa và nỗi đau "không được là mình" của Trương Ba, khiến khát vọng "là tôi toàn vẹn" ngày càng trở nên bức thiết.
- Hành động kịch phát triển logic, hợp lí, dẫn tới cao trào và cởi nút một cách tất yếu; kết thúc tuy bi thương nhưng giàu chất thơ và mang ý nghĩa nhân văn, triết lí sâu sắc: con người phải sống hài hòa giữa thể xác và tâm hồn, sống đúng là mình và sống có ý nghĩa.