Giải Bài 1 trang 79 SGK Ngữ văn 12

Gợi ý trả lời

Trong văn học Việt Nam thời trung đại, hiện tượng mượn ý tưởng hoặc mượn nguyên câu chữ từ tác phẩm khác diễn ra khá phổ biến. Đây không bị coi là "đạo văn" như quan niệm về quyền sở hữu trí tuệ ngày nay, mà gắn với đặc trưng thi pháp trung đại: trọng "tập cổ", dùng điển cố, lấy cái cũ làm chuẩn mực để sáng tạo cái mới. Có thể nêu một số trường hợp tiêu biểu:

a) Mượn ý tưởng / cốt truyện

- *Truyện Kiều* của Nguyễn Du mượn cốt truyện từ tiểu thuyết chương hồi *Kim Vân Kiều truyện* của Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc). Nguyễn Du giữ lại hệ thống nhân vật và các biến cố chính (Thúy Kiều bán mình chuộc cha, lưu lạc 15 năm, đoàn viên) nhưng "mượn" để sáng tạo lại thành một kiệt tác thơ Nôm, đổi mới về tư tưởng nhân đạo và nghệ thuật.
- *Chinh phụ ngâm* (bản chữ Hán của Đặng Trần Côn) mượn rất nhiều ý tứ, hình ảnh, điển cố từ thơ ca cổ Trung Quốc (thơ Đường, nhạc phủ) để dựng nên khúc ngâm về nỗi sầu chia li của người chinh phụ.

b) Mượn nguyên câu chữ / điển cố, thi liệu Hán học

- Thơ văn trung đại thường mượn nguyên câu chữ, điển tích từ kinh sử và thơ Đường. Ví dụ hai câu kết *Truyện Kiều*: "Thiện căn ở tại lòng ta / Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài" vận dụng tư tưởng và chữ nghĩa nhà Phật; nhiều câu dùng điển như "sân Lai", "gốc tử", "Chương Đài", "liễu Chương Đài"… mượn nguyên từ điển cố Trung Hoa.
- *Bình Ngô đại cáo* của Nguyễn Trãi mượn thể "cáo" và nhiều điển cố, lối hành văn biền ngẫu của văn chính luận cổ Trung Quốc; mở đầu "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân" vận dụng tư tưởng "nhân nghĩa" của Nho gia (Khổng – Mạnh) nhưng cấp cho nó nội dung mới gắn với dân tộc.
- Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Công Trứ… đều dùng dày đặc điển cố, thành ngữ Hán, có khi lẩy nguyên câu chữ của người đi trước (lối "tập cổ", "lẩy Kiều").

Nhận xét: Việc mượn ý, mượn chữ ở văn học trung đại là một quy ước nghệ thuật được chấp nhận, thể hiện bề dày học vấn và tài "hóa cũ thành mới" của tác giả, khác với yêu cầu tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ (ghi rõ nguồn, không chiếm dụng) của thời hiện đại.