Giải Bài 5 trang 16 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Nhận xét về nghệ thuật sử dụng từ ngữ của Nguyễn Du trong đoạn trích. Hãy minh hoạ bằng một ví dụ mà bạn thấy tâm đắc.
(văn bản: Trao duyên (trích Truyện Kiều) của Nguyễn Du)
Gợi ý trả lời
Nhận xét chung về nghệ thuật sử dụng từ ngữ của Nguyễn Du trong đoạn trích "Trao duyên"
Nguyễn Du được mệnh danh là bậc thầy về ngôn ngữ của văn học dân tộc. Trong đoạn trích *Trao duyên*, nghệ thuật dùng từ của ông thể hiện ở những phương diện nổi bật sau:
a) Sử dụng từ ngữ chính xác, "đắt giá", giàu sức gợi, diễn tả tinh tế diễn biến tâm lí nhân vật
- Ngay câu mở đầu, hai từ "cậy" và "chịu" đã cho thấy tài năng chọn chữ bậc thầy: "Cậy em em có chịu lời". Nguyễn Du không dùng "nhờ" mà dùng "cậy", không dùng "nhận" mà dùng "chịu" — đó là những lựa chọn từ ngữ vừa trang trọng, vừa hàm chứa sự nài ép, trông mong, gửi gắm thiết tha của Thuý Kiều.
- Hàng loạt động từ, danh từ được dùng rất chuẩn xác để diễn tả nỗi đau và bi kịch: "lạy", "thưa", "mặc em", "của chung", "người mệnh bạc"…
b) Kết hợp hài hoà, nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ bác học và ngôn ngữ bình dân
- Bên cạnh những thành ngữ, điển cố Hán học ("keo loan", "tơ duyên", "ngậm cười chín suối", "thịt nát xương mòn"), Nguyễn Du vận dụng rất tự nhiên thành ngữ, lời ăn tiếng nói dân gian ("tình máu mủ", "lời nước non", "thịt nát xương mòn", "phận bạc như vôi").
- Sự kết hợp này khiến lời thơ vừa trang trọng, uyên bác, vừa gần gũi, thấm thía, phù hợp với tâm trạng và cảnh ngộ nhân vật.
c) Sử dụng nhiều lớp từ ngữ chỉ sự tan vỡ, chia lìa và các từ ngữ mang tính ước lệ về tình duyên, số phận
- Các từ ngữ chỉ sự đứt gãy, mất mát dồn dập ở phần cuối: "trâm gãy gương tan", "tơ duyên ngắn ngủi", "phận bạc như vôi", "nước chảy hoa trôi" → tô đậm bi kịch tình yêu tan vỡ.
- Các cách nói về tình duyên: "duyên", "nợ tình", "của chung", "của tin" → vừa cụ thể hoá cái vô hình (tình duyên), vừa cho thấy tấn bi kịch trao duyên mà không thể trao tình.
d) Nghệ thuật dùng từ gắn với các biện pháp tu từ
- Từ ngữ được tổ chức trong phép liệt kê, điệp ngữ, câu cảm thán, lời độc thoại nội tâm, tạo nên giọng điệu xót xa, ai oán, diễn tả sâu sắc nỗi đau đến mức mê sảng, quên cả thực tại của Kiều ở cuối đoạn (gọi tên Kim Trọng: "Ôi Kim lang! Hỡi Kim lang!").
Ví dụ tâm đắc (minh hoạ)
Em tâm đắc nhất với cách Nguyễn Du dùng hai từ "cậy" và "chịu" trong câu:
> *"Cậy em em có chịu lời,*
> *Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa."*
- Về nghĩa, "cậy" gần với "nhờ", nhưng "cậy" có sắc thái tin tưởng, gửi gắm và trông mong, hàm ý việc nhờ cậy hệ trọng, khẩn thiết, không thể từ chối. "Chịu" gần với "nhận" nhưng mang sắc thái nài ép, buộc phải nhận lấy một điều khó xử, thiệt thòi (nhận thay chị mối duyên dang dở).
- Chỉ với hai từ, Nguyễn Du đã đặt Thuý Vân vào thế không thể chối từ, đồng thời bộc lộ trọn vẹn tâm trạng của Thuý Kiều: vừa hạ mình thiết tha nài xin (còn "lạy", "thưa" — những hành động của bề dưới với bề trên), vừa ý thức rõ việc mình nhờ cậy là một sự thiệt thòi lớn cho em. Cách dùng từ ấy cho thấy sự tinh tế bậc thầy trong việc nắm bắt và diễn tả tâm lí con người của Nguyễn Du.
→ Qua đó có thể khẳng định: nghệ thuật sử dụng từ ngữ của Nguyễn Du trong *Trao duyên* vừa chính xác, tinh tế, giàu sức biểu cảm, vừa kết hợp nhuần nhuyễn tinh hoa ngôn ngữ bác học và dân gian, góp phần khắc hoạ thành công bi kịch tình yêu và vẻ đẹp nhân cách của Thuý Kiều.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.