Giải Bài 3 trang 151 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Tìm hiểu thêm về các nhân vật, sự kiện lịch sử được nhắc tới trong đoạn trích Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài. Yếu tố lịch sử đã được Nguyễn Huy Tưởng sử dụng như thế nào và có vai trò gì trong tác phẩm?
(văn bản: Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài – Nguyễn Huy Tưởng)
Gợi ý trả lời
Giới thiệu chung: Đoạn trích *Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài* là hồi V, hồi cuối của vở kịch *Vũ Như Tô* (Nguyễn Huy Tưởng). Vở kịch được xây dựng trên nền một sự kiện lịch sử có thật ở nước ta vào đầu thế kỉ XVI, dưới triều Lê sơ. Để trả lời câu hỏi, cần làm hai việc: (a) tìm hiểu về các nhân vật, sự kiện lịch sử; (b) nhận xét cách nhà văn sử dụng yếu tố lịch sử và vai trò của yếu tố ấy.
a) Các nhân vật và sự kiện lịch sử được nhắc tới
- Lê Tương Dực: vị vua thứ chín của triều Lê sơ (trị vì khoảng 1509–1516). Sử sách chép ông là ông vua ăn chơi sa đọa, bắt dân phu xây dựng nhiều cung điện tốn kém, trong đó có việc sai thợ xây một tòa đài lớn (Cửu Trùng Đài), khiến dân chúng lầm than, oán thán. Trong vở kịch, Lê Tương Dực chính là "hôn quân" đã ra lệnh xây Cửu Trùng Đài.
- Vũ Như Tô: một nhà kiến trúc tài giỏi có thật trong lịch sử, được vua giao trông coi việc xây đài. Theo sử, ông là người thiết kế, chỉ huy xây dựng công trình đồ sộ này.
- Trịnh Duy Sản: viên quan võ trong triều, người cầm đầu phe nổi loạn. Năm 1516, Trịnh Duy Sản dấy binh, giết Lê Tương Dực; nhân đó quân khởi loạn và dân chúng đang căm phẫn đã nổi dậy, Cửu Trùng Đài bị thiêu hủy, Vũ Như Tô bị giết.
- Cửu Trùng Đài: công trình kiến trúc xa hoa, biểu tượng cho sự lãng phí xương máu, mồ hôi của nhân dân; trong tác phẩm được nâng lên thành biểu tượng cho khát vọng nghệ thuật siêu đẳng, thuần túy của người nghệ sĩ.
- Đan Thiềm: nhân vật gắn với Vũ Như Tô, người tri kỉ, trọng người tài; nhân vật này mang nhiều dấu ấn hư cấu của nhà văn.
- Sự kiện lịch sử gốc: cuộc nổi loạn năm 1516 của Trịnh Duy Sản giết vua Lê Tương Dực và việc tòa đài bị đốt, người thợ cả bị giết trong cơn binh biến.
b) Nguyễn Huy Tưởng đã sử dụng yếu tố lịch sử như thế nào và có vai trò gì
*Cách sử dụng:*
- Nhà văn không sao chép nguyên xi sử liệu mà lấy sự kiện, nhân vật lịch sử làm cái khung, cái "cốt", rồi hư cấu, sáng tạo thêm để dựng nên một bi kịch có tư tưởng, có xung đột nội tâm sâu sắc. Những sự kiện có thật (vua bắt xây đài, Trịnh Duy Sản làm phản, đài bị đốt, Vũ Như Tô bị giết) được giữ lại làm điểm tựa đáng tin cậy.
- Từ chất liệu lịch sử khô khan, tác giả thổi vào tư tưởng và quan niệm nghệ thuật của thời hiện đại: biến Vũ Như Tô từ một người thợ bị động trong sử sách thành một người nghệ sĩ thiên tài, có hoài bão lớn, xây Cửu Trùng Đài không phải để nịnh vua mà để "tranh tinh xảo với hóa công", để lại cho đất nước một công trình tuyệt mĩ.
- Tác giả hư cấu thêm nhân vật (Đan Thiềm) và đẩy các chi tiết lịch sử thành hai mâu thuẫn, xung đột kịch gay gắt: mâu thuẫn giữa nhân dân lầm than với bọn hôn quân bạo chúa, và mâu thuẫn giữa khát vọng nghệ thuật thuần túy, cao siêu của người nghệ sĩ với lợi ích thiết thực của nhân dân.
*Vai trò của yếu tố lịch sử:*
- Tạo tính chân thực, tin cậy cho câu chuyện, đặt bi kịch vào một bối cảnh xã hội cụ thể (triều Lê suy tàn, dân đói khổ), làm nền cho xung đột bùng nổ.
- Làm nền để tác giả ký thác tư tưởng: qua số phận các nhân vật lịch sử, nhà văn đặt ra vấn đề muôn thuở về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, giữa người nghệ sĩ và nhân dân — nghệ thuật siêu đẳng mà xa rời, đối lập với quyền lợi thiết thực của nhân dân thì tất yếu bị hủy diệt.
- Góp phần tạo nên tính bi kịch: cái chết của Vũ Như Tô, sự sụp đổ của Cửu Trùng Đài là kết cục lịch sử tất yếu, đồng thời là bi kịch của người nghệ sĩ "thiên tài mà lầm lạc trong suy nghĩ và hành động", gây day dứt, ám ảnh (thể hiện ngay trong lời đề từ và băn khoăn của chính tác giả: "Chẳng biết Vũ Như Tô phải hay những kẻ giết Như Tô phải?").
Như vậy, yếu tố lịch sử vừa là chất liệu, vừa là bệ đỡ để Nguyễn Huy Tưởng gửi gắm những suy tư sâu sắc, biến một sự kiện có thật thành một vở bi kịch giàu giá trị tư tưởng và nghệ thuật.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.