Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 1 trang 43 SGK Ngữ văn 11

Viết văn bản nghị luận về một tác phẩm truyện   Gợi ý trả lời

Đề bài

Nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong truyện ngắn Đời thừa có những phương diện đáng chú ý nào?
(văn bản: Bài viết phân tích nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Đời thừa của Nam Cao (bài viết tham khảo, Nhóm biên soạn))

Gợi ý trả lời

# Nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong truyện ngắn *Đời thừa*

Mở bài. *Đời thừa* (1943) là một trong những truyện ngắn xuất sắc của Nam Cao viết về người trí thức tiểu tư sản nghèo trước Cách mạng. Qua bi kịch của nhà văn Hộ, tác phẩm không chỉ chạm đến những vấn đề tư tưởng sâu sắc về nghề văn, về lẽ sống, mà còn cho thấy một tài năng tự sự bậc thầy. Nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong tác phẩm có nhiều phương diện đáng chú ý, nổi bật ở các mặt sau.

## a) Nghệ thuật xây dựng cốt truyện và tổ chức tình huống truyện

- Cốt truyện *Đời thừa* rất đơn giản, gần như không có sự kiện li kì, gay cấn: chỉ là những sinh hoạt đời thường của gia đình Hộ — chuyện cơm áo, chuyện viết văn, một cơn say và một lần hối hận. Nam Cao không kể theo chuỗi biến cố mà lấy diễn biến tâm lí nhân vật làm sợi chỉ kết nối, khiến truyện gần như là một "truyện tâm lí".
- Tình huống truyện được tổ chức xoay quanh mâu thuẫn, bi kịch nội tâm của nhân vật: mâu thuẫn giữa khát vọng sáng tạo nghệ thuật chân chính với gánh nặng áo cơm; mâu thuẫn giữa lẽ sống tình thương với chính hành vi vũ phu, tàn nhẫn của mình. Chính tình huống bi kịch ấy, chứ không phải sự kiện bên ngoài, tạo nên sức căng và chiều sâu cho truyện.

##

b) Nghệ thuật trần thuật và điểm nhìn

- Truyện được kể ở ngôi thứ ba, nhưng người kể chuyện không đứng ngoài khách quan mà trần thuật chủ yếu từ điểm nhìn bên trong của nhân vật Hộ. Người đọc nhìn thế giới, nhìn Từ, nhìn nghề văn và nhìn chính Hộ qua cảm nhận, suy nghĩ của anh.
- Nhờ sự di chuyển, hòa nhập điểm nhìn giữa người kể chuyện và nhân vật, giọng kể khi thì thuật lại sự việc, khi thì nhập hẳn vào dòng ý nghĩ của Hộ. Cách trần thuật này tạo nên tính chất đa thanh: vừa có tiếng nói của tác giả, vừa có tiếng nói nội tâm của nhân vật, khiến câu chuyện trở nên khách quan mà vẫn thấm đẫm cảm thông.

##

c) Nghệ thuật miêu tả và phân tích tâm lí nhân vật

- Đây là phương diện nổi bật nhất. Nam Cao đi sâu vào những trạng thái tâm lí phức tạp, mâu thuẫn, giằng xé của Hộ: niềm say mê lí tưởng nghề văn, nỗi đau phải viết những thứ "vô vị, nhạt nhẽo", sự dằn vặt sau cơn say và lời hứa suông, nỗi ân hận khi làm khổ Từ.
- Nhà văn thường dùng lời nửa trực tiếp (lời người kể chuyện mang giọng điệu, ý nghĩ của nhân vật) để diễn tả dòng độc thoại nội tâm, khiến tâm lí nhân vật hiện lên chân thực, tinh vi, có chiều sâu. Tâm lí nhân vật được đặt trong quá trình vận động: từ say mê đến bế tắc, từ yêu thương đến tàn nhẫn rồi lại ăn năn.

##

d) Nghệ thuật xây dựng nhân vật tư tưởng và triết lí

- Nhân vật của Nam Cao, tiêu biểu là Hộ, là nhân vật tư tưởng: luôn trăn trở, suy tư và phát biểu những quan niệm sâu sắc về nghệ thuật ("Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay… Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có") và về lẽ sống tình thương ("Kẻ mạnh không phải là kẻ giẫm lên vai kẻ khác… Kẻ mạnh chính là kẻ giúp đỡ kẻ khác trên đôi vai mình").
- Nhờ đó, truyện có chất triết lí, khái quát cao: từ số phận một con người cụ thể, Nam Cao nêu lên vấn đề có ý nghĩa phổ quát về trách nhiệm, nhân cách và bi kịch của người trí thức.

##

e) Nghệ thuật trần thuật kết hợp giọng điệu và ngôn ngữ

- Giọng điệu đa dạng: khi tỉnh táo, lạnh lùng, khi xót xa, thương cảm, lại có khi mỉa mai, tự trào. Sự đan xen giọng điệu tạo nên thái độ vừa phê phán vừa cảm thông của tác giả với nhân vật.
- Ngôn ngữ vừa giản dị, đời thường, gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày, vừa giàu tính biểu cảm và sắc sảo trong triết lí; ngôn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm được sử dụng linh hoạt để khắc họa tính cách, tâm trạng nhân vật.

## Kết bài

Tóm lại, nghệ thuật tự sự của Nam Cao trong *Đời thừa* đáng chú ý ở: cách tổ chức cốt truyện tâm lí và tình huống bi kịch nội tâm; nghệ thuật trần thuật với điểm nhìn bên trong, giọng kể đa thanh; biệt tài miêu tả, phân tích tâm lí qua lời nửa trực tiếp; nghệ thuật xây dựng nhân vật tư tưởng giàu chất triết lí; cùng sự kết hợp linh hoạt giọng điệu và ngôn ngữ. Những phương diện ấy làm nên phong cách tự sự độc đáo, khẳng định Nam Cao là bậc thầy của truyện ngắn hiện thực tâm lí trong văn học Việt Nam hiện đại.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.