Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Bài 1 trang 119 SGK Ngữ văn 11

Củng cố, mở rộng   Gợi ý trả lời

Đề bài

So sánh những vẻ đẹp của lựa chọn và hành động được thể hiện trong hai văn bản Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ) và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu).
(văn bản: Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ); Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu))

Gợi ý trả lời

## So sánh vẻ đẹp của lựa chọn và hành động trong hai văn bản *Bài ca ngất ngưởng* (Nguyễn Công Trứ) và *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc* (Nguyễn Đình Chiểu)

Mở ý: Cùng là sáng tác của những nhà nho sống trong buổi giao thời của lịch sử dân tộc, hai văn bản đều khắc họa hình tượng con người với những lựa chọn và hành động mang vẻ đẹp riêng. Tuy nhiên, do khác nhau về hoàn cảnh, về đối tượng được thể hiện và về cảm hứng sáng tác, vẻ đẹp ấy hiện lên vừa có điểm tương đồng, vừa có nét khác biệt sâu sắc.

### a) Những điểm tương đồng

- Đều là vẻ đẹp của những con người sống có bản lĩnh, dám lựa chọn và dám hành động theo lí tưởng của mình. Ông Hi Văn (Nguyễn Công Trứ) chọn con đường nhập thế hành đạo, đem tài năng "kinh bang tế thế" cống hiến cho đời; còn người nghĩa sĩ nông dân Cần Giuộc chọn đứng lên cầm vũ khí đánh giặc ngoại xâm. Cả hai lựa chọn đều xuất phát từ ý thức trách nhiệm với dân, với nước.

- Đều toát lên tinh thần tự nguyện, chủ động, không bị ép buộc. Nguyễn Công Trứ "ngất ngưởng" giữa chốn quan trường và cả khi cáo quan về hưu là sự chủ động khẳng định cái tôi; người nghĩa sĩ "mến nghĩa làm quân chiêu mộ", tự nguyện xả thân chứ không chờ "đòi ai bắt".

- Đều thấm đẫm tư tưởng "chí làm trai", quan niệm sống đẹp của nhà nho: lập công danh, giữ trọn nghĩa vua – tôi, nghĩa nước – dân, để lại tiếng thơm với đời.

###

b) Những điểm khác biệt

- Về chủ thể của lựa chọn và hành động:
- *Bài ca ngất ngưởng* thể hiện vẻ đẹp của một cá nhân – tác giả, một bậc tài tử tài hoa, có danh vị, tự ý thức sâu sắc về tài năng và nhân cách của mình.
- *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc* dựng lên vẻ đẹp của tập thể người nông dân nghĩa sĩ vô danh, nghèo khó, quanh năm "côi cút làm ăn", xuất thân từ đồng ruộng.

- Về nội dung lựa chọn và hành động:
- Lựa chọn của Nguyễn Công Trứ là lựa chọn sống – một phong cách sống "ngất ngưởng": vừa tận tâm với việc nước, vừa ngông nghênh, phóng khoáng, vượt lên trên vòng danh lợi thông thường, dám khẳng định bản lĩnh và cá tính của mình.
- Lựa chọn của người nghĩa sĩ là lựa chọn chiến đấu và hi sinh vì độc lập của Tổ quốc; hành động của họ là xông pha trận mạc với vũ khí thô sơ, lấy cái chết để giữ tròn khí tiết.

- Về sắc thái thẩm mĩ và cảm hứng:
- Vẻ đẹp trong *Bài ca ngất ngưởng* nghiêng về cái tài hoa, ngông ngạo, tự do, mang âm hưởng tự hào, khoái hoạt của một cái tôi cá nhân đầy bản lĩnh.
- Vẻ đẹp trong *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc* là vẻ đẹp bi tráng của người anh hùng nông dân cứu nước: giản dị, mộc mạc mà cao cả, thấm đẫm tinh thần yêu nước và niềm xót thương, cảm phục.

###

c) Lí giải sự khác biệt và ý nghĩa

- Sự khác biệt bắt nguồn từ hoàn cảnh lịch sử và vị thế của mỗi tác giả: Nguyễn Công Trứ sống khi đất nước còn thái bình tương đối, nên thể hiện vẻ đẹp của con người cá nhân lập thân, hành đạo; Nguyễn Đình Chiểu sống giữa buổi nước mất nhà tan, thực dân Pháp xâm lược, nên đề cao vẻ đẹp xả thân cứu nước của quần chúng nhân dân.

- Dù khác nhau, cả hai đều góp phần làm nên bức chân dung đẹp đẽ về con người Việt Nam: có lí tưởng, có bản lĩnh, dám sống và dám hi sinh. Qua đó, mỗi tác giả cũng gửi gắm quan niệm nhân sinh và tình cảm riêng của mình: một bên là niềm tự hào về nhân cách, tài năng; một bên là tấm lòng yêu nước, trân trọng và tiếc thương những người anh hùng nghĩa sĩ.

Kết ý: Hai văn bản, bằng hai hình tượng khác nhau, đã cùng tôn vinh vẻ đẹp của lựa chọn và hành động sống có lí tưởng. Nếu *Bài ca ngất ngưởng* khẳng định vẻ đẹp của một cái tôi tài hoa, phóng khoáng, bản lĩnh thì *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc* dựng tượng đài bi tráng về người nông dân nghĩa sĩ xả thân vì nước — cả hai đều là những nấc thang làm giàu thêm vẻ đẹp tâm hồn và khí phách con người Việt Nam trong văn học trung đại.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.