Giải Bài 3 trang 111 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Chỉ ra những trường hợp cước chú cụ thể mà ở đó người biên soạn đã sử dụng phối hợp ít nhất hai cách giải thích nghĩa của từ.
Gợi ý trả lời
Nhắc lại các cách giải thích nghĩa của từ (SGK Ngữ văn 11, KNTT, Bài 3)
Theo phần Tri thức tiếng Việt, có ba cách chính để giải thích nghĩa của từ:
1. Phân tích nội dung nghĩa của từ (nêu khái niệm, đặc điểm mà từ biểu thị; nếu cần thì chỉ ra phạm vi sử dụng, khả năng kết hợp).
2. Dùng từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa với từ cần giải thích.
3. Giải thích nghĩa của từng thành tố cấu tạo nên từ (thường dùng cho từ ghép Hán Việt), rồi gộp lại thành nghĩa chung.
Một cước chú được xem là *phối hợp ít nhất hai cách* khi trong cùng một lời chú vừa dịch/giải nghĩa từng thành tố, vừa nêu khái niệm (hoặc vừa nêu từ đồng nghĩa), v.v.
Những trường hợp cước chú phối hợp hai cách giải thích:
a) "Thiên tử": cước chú vừa *giải nghĩa từng thành tố Hán Việt* (thiên: trời; tử: con → "con trời"), vừa *phân tích nội dung nghĩa* (chỉ nhà vua, người được coi là con của Trời, thay Trời trị dân). → Phối hợp cách (3) + cách (1).
b) "Sao Bắc Thần" (Bắc Đẩu): cước chú vừa *nêu khái niệm* (ngôi sao sáng, gần như cố định ở phương bắc bầu trời), vừa *giải thích bằng từ đồng nghĩa/cách gọi khác* và chỉ ra ý nghĩa tượng trưng (tượng trưng cho ngôi vua, cho bậc minh quân). → Phối hợp cách (1) + cách (2).
c) "Người hiền" / "hiền tài": cước chú vừa *giải nghĩa thành tố* (hiền: người có đức; tài: người có năng lực), vừa *phân tích nội dung nghĩa* (người vừa có tài vừa có đức, giúp ích cho đời). → Phối hợp cách (3) + cách (1).
Dấu hiệu nhận biết chung: trong một cước chú xuất hiện đồng thời hai thao tác — tách nghĩa từng tiếng Hán Việt *và* diễn giải khái niệm, hoặc nêu khái niệm *và* dẫn từ đồng nghĩa/cách gọi tương đương.
*Kiểm tra lại:* mỗi trường hợp nêu trên đều chứa tối thiểu hai thao tác giải nghĩa khác nhau trong cùng một lời chú, đúng yêu cầu đề bài.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.