Giải Câu 4 trang 110 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Tác giả đã sử dụng lí lẽ gì để khẳng định vai trò của những cá thể sáng tạo đối với sự phát triển của xã hội?
(văn bản: Cộng đồng và cá thể – An-be Anh-xtanh)
Gợi ý trả lời
Câu 4 (trang 111) — Lí lẽ khẳng định vai trò của những cá thể sáng tạo đối với sự phát triển của xã hội
Trong văn bản *Cộng đồng và cá thể*, Anh-xtanh không khẳng định vai trò của cá thể sáng tạo bằng cảm tính mà bằng một hệ thống lí lẽ chặt chẽ, soi từ mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng. Có thể khái quát thành các lí lẽ chính sau:
a) Lí lẽ về nguồn gốc của mọi giá trị nhân loại
Tác giả chỉ ra rằng tất cả những gì quý giá nhất mà loài người có được — tri thức khoa học, phát minh kĩ thuật, tác phẩm nghệ thuật, những tư tưởng, lí tưởng đạo đức — đều do những cá nhân sáng tạo tạo ra, chứ không phải do cộng đồng hay số đông sinh ra. Cộng đồng đóng vai trò gìn giữ, lưu truyền; còn người mở ra cái mới, làm giàu cho đời sống lại luôn là những cá thể độc lập, sáng tạo.
b) Lí lẽ về quan hệ nương tựa hai chiều giữa cá nhân và cộng đồng
Anh-xtanh lập luận: cá nhân sống được là nhờ cộng đồng (ngôn ngữ, của cải vật chất, tri thức được truyền lại từ bao thế hệ), nhưng sức sống và sự tiến bộ của cộng đồng lại phụ thuộc vào năng lực sáng tạo và sự độc lập của từng cá thể. Đây là lí lẽ mang tính biện chứng: khẳng định vai trò cá thể nhưng không tách rời khỏi cộng đồng, nhờ đó luận điểm trở nên khách quan, thuyết phục.
c) Lí lẽ phản đề (giả định) để làm nổi bật vai trò cá thể
Tác giả đặt ra giả định: nếu xã hội chỉ còn những con người thụ động, rập khuôn, không có cá nhân suy nghĩ và cảm nhận độc lập, thì xã hội sẽ ngưng trệ, nghèo nàn, không thể phát triển — giống như một cơ thể mất khả năng tự làm mới. Bằng cách hình dung điều ngược lại, tác giả gián tiếp chứng minh rằng chính cá thể sáng tạo mới là động lực đưa xã hội đi lên.
d) Lí lẽ về điều kiện để cá thể phát huy vai trò
Từ các lí lẽ trên, tác giả đi đến hệ quả: một cộng đồng lành mạnh phải tạo điều kiện tự do cho cá nhân phát triển và sáng tạo. Vai trò của cá thể chỉ được bảo đảm khi xã hội tôn trọng sự độc lập trong tư tưởng và nhân cách của mỗi người.
→ Nhờ bốn lớp lí lẽ bổ sung cho nhau (nguồn gốc giá trị — quan hệ biện chứng — giả định phản đề — điều kiện phát huy), Anh-xtanh khẳng định một cách giàu sức thuyết phục rằng cá thể sáng tạo chính là cội nguồn và động lực của sự phát triển xã hội.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.