Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Bài 3 trang 106 SGK Ngữ văn 11

Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc   Gợi ý trả lời

Đề bài

Lòng căm thù giặc của người nghĩa sĩ nông dân Cần Giuộc được tác giả thể hiện trong tác phẩm như thế nào?
(văn bản: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc – Nguyễn Đình Chiểu)

Gợi ý trả lời

Mở ý: Trong *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc*, Nguyễn Đình Chiểu đã khắc họa lòng căm thù giặc sâu sắc, mãnh liệt của người nghĩa sĩ nông dân Cần Giuộc. Lòng căm thù ấy được thể hiện tập trung ở phần Thích thực (hồi tưởng về cuộc đời người nghĩa sĩ), phát triển theo một quá trình tâm lí tăng tiến: từ trông chờ → ghét bỏ → căm uất → tự nguyện đứng lên đánh giặc.

a) Trước hết, lòng căm thù bắt nguồn từ thái độ trông ngóng mỏi mòn rồi thất vọng về triều đình:

Người nông dân vốn hiền lành, chất phác, chỉ quen "côi cút làm ăn; toan lo nghèo khó". Khi giặc Pháp xâm lược, họ khắc khoải chờ đợi: *"Tiếng phong hạc phập phồng hơn mươi tháng, trông tin quan như trời hạn trông mưa"*. Hình ảnh so sánh "trông tin quan như trời hạn trông mưa" diễn tả nỗi mong mỏi cháy bỏng một mệnh lệnh đánh giặc. Nhưng càng chờ càng tuyệt vọng, để rồi chuyển thành thái độ ghét bỏ, khinh bỉ kẻ thù.

b) Tiếp đó, lòng căm thù biểu hiện thành thái độ ghét cay ghét đắng, không đội trời chung với giặc:

*"Mùi tinh chiên vấy vá đã ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ"*. Tác giả dùng cách nói, cách ví von rất "nông dân": ghét giặc như nhà nông ghét cỏ dại trên đồng ruộng — một sự ghét bỏ tự nhiên, bản năng, bền bỉ và quyết liệt (vì cỏ thì phải nhổ tận gốc). Lối so sánh dân dã này cho thấy lòng căm thù xuất phát từ chính đời sống lao động, rất chân thật.

c) Lòng căm thù dâng lên tột độ, biến thành khát vọng hành động, muốn tiêu diệt kẻ thù:

*"Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ"*. Các động từ mạnh "ăn gan", "cắn cổ" cùng những hình ảnh cụ thể về giặc (tàu chiến "bòng bong che trắng lốp", "ống khói chạy đen sì") thể hiện lòng căm thù đã lên đến đỉnh điểm, không còn kìm nén được mà bật thành hành động dữ dội, quyết liệt.

d) Cuối cùng, lòng căm thù được nâng lên thành ý thức trách nhiệm trước đất nước, trước chính nghĩa:

*"Một mối xa thư đồ sộ, há để ai chém rắn đuổi hươu; hai vầng nhật nguyệt chói lòa, đâu dung lũ treo dê bán chó"*. Người nông dân ý thức được rằng non sông đất nước (mối xa thư thống nhất, hai vầng nhật nguyệt) không thể dung tha cho lũ giặc gian manh, lừa lọc ("treo dê bán chó"). Lòng căm thù đã hòa làm một với lòng yêu nước, với ý thức bảo vệ chủ quyền và chính nghĩa dân tộc.

Kết ý — Nhận xét về nghệ thuật thể hiện:

- Lòng căm thù giặc được diễn tả theo trình tự tăng tiến (trông chờ → ghét → muốn ăn gan cắn cổ → ý thức trách nhiệm), rất hợp với diễn biến tâm lí tự nhiên.
- Nhà thơ dùng hàng loạt hình ảnh, cách ví von dân dã, mộc mạc gắn với đời sống nông dân (ghét cỏ, ăn gan, cắn cổ) khiến lòng căm thù hiện lên chân thật, mãnh liệt mà vẫn giản dị.
- Qua đó, lòng căm thù giặc không tách rời mà gắn chặt với lòng yêu nước và tinh thần tự nguyện đứng lên đánh giặc của người nghĩa sĩ nông dân — một vẻ đẹp bi tráng, cao cả lần đầu được dựng lên trong văn học trung đại Việt Nam.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.