Giải Bài 2 trang 106 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Câu văn mở đầu “Súng giặc đất rền; Lòng dân trời tỏ.” có ý nghĩa như thế nào trong việc thể hiện tư tưởng chung của bài văn tế?
(văn bản: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc – Nguyễn Đình Chiểu)
Gợi ý trả lời
Nhận định chung
Câu văn mở đầu *“Súng giặc đất rền; Lòng dân trời tỏ.”* là câu “lung khởi” (mở đầu) của bài văn tế, có vai trò nêu bật bối cảnh và tư tưởng khái quát cho toàn bài. Ý nghĩa của nó thể hiện ở các khía cạnh sau:
a) Dựng lên hoàn cảnh lịch sử đau thương của đất nước
- Vế “Súng giặc đất rền” tái hiện cảnh thực dân Pháp nổ súng xâm lược, tiếng súng vang rền khắp mặt đất — gợi sự tàn phá dữ dội, không khí căng thẳng, nguy cấp của buổi đầu giặc Pháp đánh chiếm Nam Bộ.
- Đây là nguyên nhân, là bối cảnh làm nảy sinh hành động của người nghĩa sĩ nông dân.
b) Khẳng định tấm lòng yêu nước của nhân dân
- Vế “Lòng dân trời tỏ” nói lên tấm lòng của người dân đối với đất nước sáng rõ, thấu đến tận trời xanh. Chính trong hoàn cảnh nước mất nhà tan, tấm lòng yêu nước, ý chí căm thù giặc của nhân dân càng được bộc lộ, chứng tỏ rõ ràng.
- Qua đó ngợi ca phẩm chất cao đẹp, tự nguyện đứng lên đánh giặc của người nông dân Cần Giuộc.
c) Nghệ thuật đối lập và tư tưởng chủ đạo của bài văn tế
- Hai vế đối nhau chặt chẽ: *Súng giặc* ↔ *Lòng dân*; *đất rền* ↔ *trời tỏ* — đối lập giữa thế lực tàn bạo của kẻ thù (súng đạn, bạo lực) với sức mạnh tinh thần, tấm lòng chính nghĩa của nhân dân.
- Phép đối “đất” – “trời” tạo không gian rộng lớn, kì vĩ, nâng tầm vóc của cuộc đụng độ lên quy mô đất trời.
- Cách mở đầu này nêu bật tư tưởng chung của toàn bài: ngợi ca tinh thần yêu nước, xả thân vì nghĩa của người nghĩa sĩ nông dân; đồng thời khẳng định dù vũ khí giặc mạnh, dù phải hi sinh, tấm lòng và chính nghĩa của nhân dân vẫn ngời sáng, bất diệt.
Kết luận
Câu mở đầu vừa khái quát bối cảnh bi tráng của thời đại, vừa hé lộ chủ đề tư tưởng cốt lõi: đề cao lòng yêu nước và tinh thần tự nguyện đánh giặc của người nông dân, qua đó thể hiện cảm hứng ngợi ca và tiếc thương của tác giả dành cho người nghĩa sĩ Cần Giuộc.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.