Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Câu 5 trang 58 SGK Ngữ văn 11

Nhớ đồng (Tố Hữu)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Phân tích tác dụng nghệ thuật của việc sử dụng luân phiên câu hỏi, câu kể và câu cảm trong văn bản.
(văn bản: Nhớ đồng - Tố Hữu)

Gợi ý trả lời

Khái quát: Trong bài *Nhớ đồng*, Tố Hữu không viết liền một mạch bằng một kiểu câu, mà đan xen (luân phiên) ba kiểu câu: câu hỏi, câu kể và câu cảm. Chính sự luân phiên ấy tạo nên nhịp điệu cảm xúc dồn dập, diễn tả trọn vẹn nỗi nhớ và khát khao tự do của người tù cách mạng.

a) Câu hỏi (câu nghi vấn) — lặp đi lặp lại cấu trúc *"Đâu...?"* (Đâu gió cồn thơm đất nhả mùi, Đâu ruồng tre mát thở yên vui, Đâu những đường con quen thuộc, Đâu những hồn thân tự thuở xưa...).

- Hàng loạt câu hỏi tu từ không nhằm tìm câu trả lời mà để gọi dậy, níu giữ những hình ảnh thân thuộc của quê hương đang hiện về trong tâm tưởng.
- Chúng bộc lộ nỗi day dứt, khắc khoải, trống vắng: mọi thứ thân thương giờ đều ở ngoài tầm với của người bị giam cầm, nên chỉ còn biết hỏi "đâu" trong vô vọng.
- Điệp cấu trúc câu hỏi còn tạo nhịp trùng điệp, khiến nỗi nhớ như trào lên từng đợt, lan tỏa khắp bài thơ.

b) Câu kể (câu trần thuật) — những câu tái hiện cảnh vật, con người và dòng hồi tưởng (ví dụ cảnh *cồn thơm*, *ruồng tre mát*, *ô mạ xanh mơn mởn*, *nương khoai ngọt sắn bùi*; hình ảnh *những lưng cong xuống luống cày*, *bàn tay vãi giống*; và đoạn nhớ về chính mình: *Đâu những ngày xưa, tôi nhớ tôi / Băn khoăn đi kiếm lẽ yêu đời...*).

- Giọng kể chậm rãi, tha thiết, vẽ lại bức tranh đồng quê và cuộc sống lao động bình dị, đầm ấm → làm cho đối tượng của nỗi nhớ trở nên cụ thể, sống động, chân thực.
- Câu kể còn tự sự về hành trình tư tưởng của nhà thơ (từ băn khoăn kiếm lẽ sống đến khi bắt gặp lí tưởng), tạo chiều sâu suy tưởng, nối liền nỗi nhớ quê với nhớ lí tưởng, nhớ cuộc đời hoạt động.

c) Câu cảm (câu cảm thán) — tiêu biểu là hai câu điệp khúc trở đi trở lại: *"Gì sâu bằng những trưa thương nhớ / Hiu quạnh bên trong một tiếng hò!"* và *"Gì sâu bằng những trưa hiu quạnh / Ôi ruộng đồng quê thương nhớ ơi!"*.

- Dấu cảm (!) cùng các thán từ *ôi, ơi* trực tiếp bật ra tiếng lòng, dồn nén cảm xúc đến cao trào → thể hiện nỗi nhớ sâu thẳm, nỗi cô đơn hiu quạnh và tình yêu quê hương, cuộc sống mãnh liệt.
- Khi lặp lại như một điệp khúc, câu cảm giữ vai trò "bản lề" ngắt mạch, khép – mở các đoạn hồi tưởng, tạo kết cấu vòng tròn và nhạc điệu da diết cho toàn bài.

d) Tác dụng của việc luân phiên ba kiểu câu:

- Diễn tả trung thực dòng tâm trạng của người tù: cảm xúc không phẳng lặng mà cuộn chảy — vừa hỏi han níu kéo (câu hỏi), vừa hồi tưởng cụ thể (câu kể), vừa vỡ òa thương nhớ (câu cảm). Ba kiểu câu nối nhau tạo nên mạch cảm xúc liên tục, dâng trào và lắng đọng rất tự nhiên.
- Tạo nhịp điệu, âm hưởng phong phú: sự thay đổi kiểu câu khiến bài thơ không đơn điệu, lúc khắc khoải, lúc thủ thỉ tâm tình, lúc thốt lên tha thiết → giàu tính nhạc, lay động người đọc.
- Tô đậm chủ đề: làm nổi bật nỗi nhớ quê hương, nhớ cuộc sống tự do và khát vọng thoát khỏi tù ngục để trở về với nhân dân, với lí tưởng cách mạng — tình cảm vừa riêng tư vừa mang tính lí tưởng cao đẹp của người chiến sĩ.

→ Kết luận: Việc sử dụng luân phiên câu hỏi – câu kể – câu cảm là một thủ pháp nghệ thuật đặc sắc, giúp bài thơ diễn tả sinh động, chân thật diễn biến tâm trạng phức tạp của nhân vật trữ tình, đồng thời tạo nên giọng điệu da diết, nhịp điệu trùng điệp và chiều sâu cảm xúc cho *Nhớ đồng*.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.