Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Câu 3 trang 58 SGK Ngữ văn 11

Nhớ đồng (Tố Hữu)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Hệ thống hình ảnh trong bài thơ đã biểu đạt được những nội dung gì? Bạn hiểu và đánh giá như thế nào về cách tác giả đan cài, phối hợp, sắp xếp các cụm hình ảnh?
(văn bản: Nhớ đồng - Tố Hữu)

Gợi ý trả lời

## Câu 3 (trang 59) — Bài *Nhớ đồng* (Tố Hữu)

### a) Hệ thống hình ảnh trong bài thơ biểu đạt những nội dung gì?

Toàn bộ hình ảnh của bài thơ được gợi lên trong tâm trí người tù cách mạng (Tố Hữu bị giam ở nhà lao Thừa Phủ, 1939), khởi phát từ một tiếng hò vọng vào xà lim. Có thể quy về ba cụm hình ảnh, biểu đạt ba lớp nội dung:

– Cụm hình ảnh cảnh vật đồng quê: *cồn thơm, ruồng tre mát, ô mạ xanh mơn mởn, nương khoai ngọt sắn bùi, chiều sương phủ bãi đồng, xóm nhà tranh, con đường, dòng sông…*
→ Dựng lại một bức tranh làng quê bình dị, thân thuộc, tràn đầy sức sống; biểu đạt nỗi nhớ quê hương, nhớ cuộc sống tự do bên ngoài tha thiết của người bị giam cầm.

– Cụm hình ảnh con người lao động: *những lưng cong xuống luống cày, những bàn tay vãi giống tung trời, dáng hiền từ của "bà mẹ già", những "hồn thân"…*
→ Khắc họa người nông dân lam lũ, chất phác, hiền hậu; biểu đạt tình yêu thương, sự gắn bó máu thịt với nhân dân, với những người ruột thịt.

– Cụm hình ảnh cái "tôi" trữ tình: hình ảnh người thanh niên *"băn khoăn đi kiếm lẽ yêu đời"* trong những ngày còn quẩn quanh bế tắc, rồi reo vui *"nhẹ nhàng như con chim cà lơi"* khi bắt gặp lý tưởng cách mạng, nay lại bị cầm tù.
→ Biểu đạt nỗi nhớ chính mình trong quá khứ say mê lý tưởng và khát vọng tự do, khát vọng hành động cháy bỏng.

Như vậy, hệ thống hình ảnh vừa vẽ nên không gian làng quê và con người xứ Huế, vừa diễn tả trọn vẹn thế giới nội tâm người chiến sĩ: nhớ cảnh – nhớ người – nhớ mình, tất cả thấm đẫm nỗi cô đơn, ngột ngạt và niềm khao khát được trở lại với cuộc đời, với cách mạng.

###

b) Cách tác giả đan cài, phối hợp, sắp xếp các cụm hình ảnh và đánh giá

Về cách đan cài, phối hợp, sắp xếp:

1. Lấy tiếng hò làm điểm tựa khơi nguồn. Tiếng hò quê hương là "ngòi nổ" làm bùng lên toàn bộ chuỗi hồi tưởng; từ một âm thanh, các hình ảnh lần lượt hiện về, tạo logic tâm lý rất tự nhiên.

2. Dùng điệp khúc để kết nối và tạo mạch cảm xúc. Hai câu *"Gì sâu bằng những trưa thương nhớ / Hiu quạnh bên trong một tiếng hò!"* và *"Gì sâu bằng những trưa hiu quạnh / Ôi ruộng đồng quê thương nhớ ơi!"* được lặp lại nhiều lần như một điệp khúc, đan xen giữa các cụm hình ảnh. Chúng vừa ngăn cách, vừa nối liền các đoạn, tạo thành sợi dây cảm xúc xuyên suốt, khiến bài thơ như một khúc hát giàu nhạc tính.

3. Sắp xếp theo trình tự vận động mở rộng và hướng nội dần: từ *cảnh vật* → *con người lao động* → *cái tôi của nhà thơ*; từ hiện tại tù ngục ngược về quá khứ tự do rồi lại trở về thực tại. Mạch thơ đi từ ngoại cảnh vào nội tâm, từ chung đến riêng, ngày càng sâu lắng.

4. Phối hợp nhiều giác quan và biện pháp tu từ: điệp ngữ ("đâu", "gì sâu bằng"), liệt kê, câu cảm thán, hình ảnh vừa cụ thể vừa khái quát — khiến nỗi nhớ hiện ra vừa chân thực, sống động, vừa da diết, triền miên.

Đánh giá: Đây là một cách tổ chức hình ảnh tài hoa và giàu dụng ý nghệ thuật. Việc đan cài hình ảnh theo dòng hồi tưởng cùng kết cấu điệp khúc tạo nên âm hưởng trùng điệp, triền miên, diễn tả đúng tâm trạng của người tù: nỗi nhớ cứ lớp lớp dâng lên, không dứt. Cách sắp xếp từ cảnh đến người rồi đến mình cho thấy sự vận động hợp lý của cảm xúc và tư tưởng — từ yêu quê hương, yêu nhân dân đến khát vọng tự do và lý tưởng cách mạng. Nhờ đó, bài thơ không chỉ là nỗi nhớ đồng quê mà còn là tiếng lòng của một người chiến sĩ trẻ khao khát được trở lại hành động, thể hiện sâu sắc đặc trưng thơ trữ tình chính trị của Tố Hữu: tình cảm riêng tư hòa quyện với lý tưởng chung.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.