Giải Bài 3 trang 26 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
Hầu hết các từ có yếu tố "nghĩa" trong nguyên tác Bình Ngô đại cáo đã được dùng lại nguyên vẹn, không dịch ra tiếng Việt (ví dụ: nhân nghĩa). Hãy liệt kê và giải thích ý nghĩa của các từ đó.
(văn bản: Bình Ngô đại cáo - Nguyễn Trãi)
Gợi ý trả lời
Yêu cầu: Liệt kê và giải thích các từ có yếu tố *nghĩa* (Hán Việt) được giữ nguyên, không dịch ra tiếng Việt trong bản dịch *Bình Ngô đại cáo*.
Trong văn bản (phần mở đầu nêu luận đề chính nghĩa), có hai từ ghép Hán Việt chứa yếu tố *nghĩa* được dùng lại nguyên vẹn:
a) nhân nghĩa (仁義)
- Xuất hiện trong câu: *"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân."*
- Giải thích các yếu tố: *nhân* = lòng thương người; *nghĩa* = lẽ phải, điều hợp đạo lí (cách cư xử đúng đắn, công bằng).
- Nghĩa của từ: nhân nghĩa là lòng thương yêu con người và những việc làm theo lẽ phải, hợp đạo lí. Ở đây, Nguyễn Trãi gắn *nhân nghĩa* với tư tưởng "yên dân" — làm cho dân được sống yên ổn, no ấm.
b) đại nghĩa (大義)
- Xuất hiện trong câu: *"Đem đại nghĩa để thắng hung tàn."*
- Giải thích các yếu tố: *đại* = lớn; *nghĩa* = chính nghĩa, lẽ phải.
- Nghĩa của từ: đại nghĩa là chính nghĩa lớn lao, lẽ phải cao cả của dân tộc. Trong bài, *đại nghĩa* chỉ tính chất chính nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn — dùng điều phải lớn lao để chiến thắng kẻ bạo tàn.
Nhận xét: Cả hai từ đều giữ nguyên dạng Hán Việt mà không dịch, vì đây là những khái niệm mang tính khái quát, trang trọng, cô đọng; nếu dịch ra tiếng Việt thuần sẽ dài dòng và làm giảm sắc thái trang nghiêm, hàm súc của một áng "thiên cổ hùng văn".
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.